Giai đoạn hào hùng và biến động
Thời kỳ Tây Sơn được tính từ năm 1771 khi ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ phất cờ khởi nghĩa nông dân tại Tây Sơn, Bình Định nay là tỉnh Gia Lai, dẫn đến hình thành triều đại Tây Sơn với sự kiện Nguyễn Huệ lên ngôi vua tại núi Bân ở Huế vào năm 1788, và kết thúc vào năm 1802 khi Nguyễn Ánh lên ngôi vua lấy niên hiệu Gia Long, mở đầu triều Nguyễn.
Tuy phát triển và tồn tại chỉ 31 năm, thời kỳ Tây Sơn đã để lại dấu ấn to lớn trong tiến trình phát triển đất nước. Đây là một trong những giai đoạn hào hùng và biến động nhất trong lịch sử Việt Nam. Hội thảo quan trọng này được Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền trung (thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị tổ chức.
Tiến sĩ Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho biết, thông qua cách tiếp cận liên ngành, hội thảo công bố và trao đổi các kết quả nghiên cứu mới về tư liệu, phương pháp và quan điểm tiếp cận, góp phần bổ sung và điều chỉnh nhận thức khoa học về thời kỳ lịch sử đặc biệt này. Từ các tham luận qua các cấp độ tư liệu: quốc sử, hương sử, gia sử..., kỷ yếu hội thảo xây dựng được một bức tranh đa chiều về thời kỳ Tây Sơn, từ nhân vật lịch sử, di tích-tín ngưỡng, tư liệu làng xãdòng họ, đến kinh tế, xã hội, nghệ thuật và bang giao quốc tế. Hội thảo tiếp tục khẳng định vai trò to lớn của Tây Sơn- Nguyễn Huệ trong quá trình phát triển lịch sử dân tộc; gợi mở những hướng nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Tây Sơn trong bối cảnh hiện nay.
Tiếp cận đa chiều từ quốc sử đến gia sử
Các nhân vật cụ thể được xem xét dưới cái nhìn liên ngành. Nhân vật lịch sử Nguyễn Thế Trực, còn gọi Nguyễn Viết Trực (1745-1807) ở xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị, làm quan, đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng xuyên qua ba thời kỳ chúa Nguyễn-Tây Sơn và triều Nguyễn với chức vụ cao nhất Tham tri bộ Hình kiêm Đốc học Quốc Tử Giám. Cụ để lại cho hậu thế di tác “Sứ trình thi tập”, lưu lại những ghi chép đáng quý về hoạt động ngoại giao và giao lưu văn học giữa Việt Nam và Trung Quốc thời ấy.
Hội thảo đã bàn nhiều về danh tướng Ngô Văn Sở. Giáo sư, Tiến sĩ Lê Mạnh Thát, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh và nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hoàn, nguyên Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông Quảng Trị đã sử dụng nhiều tư liệu mới như ngọc phả, gia phả, sắc phong để làm sáng tỏ thân thế, sự nghiệp Ngô Văn Sở, một danh tướng kiệt xuất và khẳng định chỉ có một Ngô Văn Sở trong lịch sử, bác bỏ giả thuyết hai nhân vật trùng tên. Quê gốc của ông được xác định rõ tại làng Thuận Nhơn, xã Vĩnh Định, tỉnh Quảng Trị, làm quan từ triều Tây Sơn đến triều Nguyễn.
Mặc dù chỉ tồn tại thời gian ngắn, thời kỳ Tây Sơn trong tiến trình lịch sử dân tộc như một lực lượng cần thiết đối với trật tự cũ, từ đó mở đường cho sự tái thiết của vương triều Nguyễn.
“Dưới góc nhìn của triều đại thắng thế kế sau, thời kỳ Tây Sơn trước đó đôi khi bị xem là “ngụy triều”, dẫn đến việc tư liệu thành văn bị tiêu hủy hoặc sai lệch. Chính sự đứt gãy này đã tạo nên những khoảng trống mênh mông trong việc nhận diện chân dung các danh nhân và đời sống xã hội thời bấy giờ”, Tiến sĩ Trần Đình Hằng nói.
Hội thảo đã công bố và chuẩn hóa, đưa các tư liệu mới từ gia phả, bài vị và các tài liệu làng xã vào dòng chảy nghiên cứu chính thống để từ đó tham chiếu, soi rọi giúp giảm thiểu những khoảng trống lịch sử và văn hóa; khẳng định tư liệu làng xã và dòng họ là nguồn sử liệu quan trọng, cần được đối xử bình đẳng trong mối quan hệ biện chứng, đa chiều với quốc sử.
Từ đó, hội thảo đề xuất các giải pháp để bảo vệ những lăng mộ, nhà thờ dòng họ, nơi đang gìn giữ những bí mật cuối cùng của thời đại Tây Sơn; tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị theo lối tiếp cận đa chiều, liên ngành, dữ liệu hóa - số hóa. Với tinh thần khoa học khách quan và sự thấu cảm văn hóa, hội thảo mở ra hướng tiếp cận mới, để những khoảng trống lịch sử được lấp đầy bằng sự thật, lòng trân trọng và niềm tự hào của hậu duệ các dòng tộc ở miền Trung.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị Hoàng Xuân Tân khẳng định, hội thảo không dừng lại ở hoạt động học thuật, mà còn là hành động thiết thực hưởng ứng tinh thần Nghị quyết của Đảng về phát triển văn hóa, xem văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững.
