Phải có kỷ luật pháp quyền và kỷ luật thực thi để kiến tạo phát triển

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế, pháp luật ngày càng cao, đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy trong xây dựng và thực thi chính sách.

Trao đổi với phóng viên, Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh đã có những phân tích sâu sắc vai trò của thể chế, pháp luật trong chặng đường hơn bốn thập niên đổi mới, làm rõ tinh thần “pháp luật kiến tạo phát triển”.

Thứ trưởng nhấn mạnh, yêu cầu của kỷ nguyên mới, kỷ nguyên phát triển thịnh vượng của dân tộc, đòi hỏi chúng ta phải phát triển nhanh hơn và bền vững hơn. Mục tiêu tăng trưởng hai con số đòi hỏi hệ thống pháp luật phải tiếp tục đi đầu, tiếp tục sứ mệnh kiến tạo để mở đường cho sự phát triển mạnh mẽ của quốc gia.

Thể chế ‘cởi trói’ tạo động lực phát triển

Phóng viên: Thưa Thứ trưởng, ông đánh giá như thế nào về vai trò của thể chế, pháp luật đối với những thành tựu phát triển kinh tế-xã hội của đất nước sau 40 năm đổi mới?

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh: Có thể khẳng định một cách nhất quán và xuyên suốt rằng, trong suốt hơn 40 năm đổi mới, thể chế và pháp luật luôn giữ vai trò nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Thời kỳ đầu đổi mới, khi chúng ta chuyển từ cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, điểm đột phá quan trọng nhất chính là thay đổi tư duy về thể chế và pháp luật.

Nếu như trước đây, hoạt động kinh tế chủ yếu chỉ giới hạn trong khu vực Nhà nước, chỉ doanh nghiệp Nhà nước, thì bước vào thời kỳ đổi mới, pháp luật đã thực sự trở thành công cụ “cởi trói”, tạo lập hành lang pháp lý để các thành phần kinh tế khác tham gia đầu tư, sản xuất, kinh doanh. Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ chế vận hành nền kinh tế, mà còn là bước chuyển mang tính căn bản về tư duy quản lý Nhà nước bằng pháp luật.

Thông qua việc thể chế hóa kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, hệ thống pháp luật từng bước được xây dựng và hoàn thiện, tạo dựng môi trường pháp lý ngày càng thông thoáng, minh bạch hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Chính quá trình này đã giúp huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực trong xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội, cải thiện đời sống nhân dân.

Thực tiễn hơn 40 năm qua cũng cho thấy, việc hoàn thiện thể chế và pháp luật không phải là quá trình tĩnh, mà là một quá trình vận động liên tục, gắn chặt với yêu cầu của thực tiễn phát triển.

Ở thời điểm ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới về xây dựng Nhà nước pháp quyền hay gần đây hơn như Nghị quyết số 66-NQ/TW, về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, hệ thống pháp luật được đánh giá là khá toàn diện, đồng bộ và hoàn chỉnh.

Vì thế, phải khẳng định để có được đánh giá đấy, 40 năm qua chúng ta đã liên tục nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá thực tiễn để có những giải pháp sửa đổi, bổ sung, cho phù hợp nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Có thể nói, chính sự kiên trì đổi mới thể chế, pháp luật trên cơ sở tổng kết thực tiễn đã tạo nên những thành tựu phát triển rất rõ nét. Từ một quốc gia thiếu lương thực, chúng ta đã trở thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới; từ nền kinh tế kém phát triển, Việt Nam đã từng bước hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu. Những kết quả đó khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của thể chế, pháp luật đối với sự nghiệp phát triển đất nước.

Đổi mới tư duy trong thiết kế, thực thi chính sách

Phóng viên: Trong bối cảnh hiện nay, khi Đảng và Nhà nước nhấn mạnh yêu cầu “pháp luật kiến tạo phát triển”, Thứ trưởng có thể phân tích rõ hơn tinh thần đổi mới trong công tác xây dựng thể chế thời gian qua?

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh: Pháp luật về bản chất là công cụ quản lý và trong tính chất quản lý có thành tố tạo dựng khuôn khổ để điều chỉnh hành vi của người dân và doanh nghiệp. Trong nền kinh tế thị trường, pháp luật chính là cơ sở để cho người dân tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh. Nhưng lần này với chủ trương kiến tạo phát triển, pháp luật cần phải đổi mới, cần phải dựng những khung pháp lý thu hút mọi nguồn lực. Nếu có điểm nghẽn thì phải có ngay các giải pháp để khắc phục, có quy định mới để bảo đảm thu hút các nhà đầu tư.

Tôi lấy thí dụ như trong việc thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW trong một thời gian rất ngắn chúng ta đã có tới 8 đạo luật có liên quan về công nghệ và chuyển đổi số. Đây chính là đổi mới sáng tạo, tạo ra một lĩnh vực mới. Thậm chí chúng ta rất chủ động ban hành những chính sách có tính chất thí điểm, sandbox như cơ chế đặc biệt theo Nghị quyết số 206/2025/QH15 của Quốc hội tạo cơ sở pháp lý để Chính phủ thúc đẩy đổi mới sáng tạo, các Nghị quyết để thực hiện cách mạng về tổ chức bộ máy, thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, trao quyền Chính phủ nhưng có thời hạn là cần phải tổng kết và từ đó nâng lên thành luật.

Như vậy dưới sự lãnh đạo của Đảng, công tác xây dựng pháp luật chủ động hơn, linh hoạt hơn. Bên cạnh chức năng quản lý Nhà nước, quản lý xã hội, thực sự pháp luật đã tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển.

Tôi cho rằng đây là sự độc đáo của công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế ở thời gian vừa qua. Sau này chắc chắn khi mà đánh giá lại kết quả thì chắc chắn sẽ được ghi nhận, giống như là cách đây 40 năm, chúng ta đã cởi trói cho thể chế thu hút nhiều thành phần kinh tế cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Không phải ngẫu nhiên mà chúng ta có thành tựu như hôm nay.

Phóng viên: Để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống và phát huy đầy đủ vai trò kiến tạo phát triển, theo Thứ trưởng, đâu là những nhiệm vụ trọng tâm cần tiếp tục tập trung thực hiện trong thời gian tới?

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh: Để pháp luật thực sự phát huy hiệu quả, trước hết phải tiếp tục làm tốt công tác thể chế hóa các nghị quyết của Đảng, nhất là Nghị quyết Đại hội XIV. Các nghị quyết của Đảng đều có tầm nhìn chiến lược, mục tiêu rõ ràng, giải pháp đúng đắn, nhưng nếu không được thể chế hóa kịp thời, đầy đủ, đồng bộ thì hiệu quả thực hiện sẽ không cao. Do đó, việc rà soát một cách toàn diện, nghiêm túc các nghị quyết, đặc biệt là những nghị quyết mang tính trụ cột, để cụ thể hóa thành pháp luật là nhiệm vụ hết sức quan trọng.

Bên cạnh đó, cần tăng cường kỷ cương, kỷ luật trong công tác xây dựng pháp luật. Thực tiễn cho thấy, ở bộ, ngành, lĩnh vực nào quan tâm đúng mức đến công tác thể chế thì những vướng mắc trong quản lý, điều hành cũng được tháo gỡ tốt hơn. Trách nhiệm này gắn trực tiếp với trách nhiệm của người đứng đầu, không chỉ trong quản lý Nhà nước mà còn trong thực hiện chức năng kiến tạo phát triển.

Một nội dung rất quan trọng khác là đổi mới trong tổ chức thực thi pháp luật. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhấn mạnh phải có kỷ luật pháp quyền và kỷ luật thực thi. Đã là luật pháp thì phải bảo đảm tính tự tôn của pháp luật. Thực ra với yêu cầu này thì chúng ta làm nhưng đã toàn diện chưa, đã thành kỷ luật kỷ cương chưa, cũng cần xem xét lại thấu đáo nhất là trong kế hoạch xây dựng chính sách. Phải chuẩn bị kỹ các dự án luật, đánh giá tác động chính sách, xác định rõ nội dung nào quy định ở trong luật, nội dung nào quy định trong nghị định, thông tư theo đúng thẩm quyền.

Trong kế hoạch xây dựng ban hành luật cũng phải cũng “chốt”, phải thông qua ngay tại thời điểm đấy và phải thành kỷ luật. Đến thời điểm luật có hiệu lực thì các văn bản hướng dẫn thi hành phải được ban hành và ban hành phải có chất lượng. Điều này là bình thường nhưng chúng ta chưa làm được.

Song song với đó, cần nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân và doanh nghiệp trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tuân thủ pháp luật vừa là nghĩa vụ, vừa là quyền của công dân. Người dân và doanh nghiệp cũng không nên đòi một chiều thể chế phải tốt, pháp luật phải tốt mà phải có trách nhiệm phản ánh kiến nghị, khó khăn, đề xuất, thậm chí là tham gia vào quá trình này. Điều này thể hiện bản chất nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Chúng ta phải phát huy.

Theo tôi, một nhiệm vụ mang tính đột phá khác là cải cách thủ tục hành chính. Thủ tục hành chính là biểu hiện trực tiếp của việc phục vụ người dân, doanh nghiệp. Trong thời gian tới, cần tiếp tục rà soát tổng thể các thủ tục hành chính trên cơ sở đánh giá rủi ro trong quản lý nhà nước, xác định rõ thủ tục nào thực sự cần thiết, thủ tục nào có thể chuyển sang hậu kiểm. Nguyên tắc là bảo đảm quyền tự do kinh doanh, tự do cạnh tranh theo quy định của pháp luật, đồng thời vẫn kiểm soát chặt chẽ những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là các vấn đề về sức khỏe nhân dân.

Cuối cùng, không thể thiếu vai trò của truyền thông chính sách, pháp luật. Truyền thông là cầu nối giữa thể chế với cuộc sống, giúp người dân và doanh nghiệp hiểu rõ nội dung, tinh thần của pháp luật, từ đó tin tưởng và tự giác chấp hành. Truyền thông phải được thực hiện trước, trong và sau quá trình xây dựng, ban hành và tổ chức thực thi pháp luật. Chỉ khi truyền thông tốt, pháp luật mới thực sự đi vào cuộc sống, trở thành động lực thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới của đất nước.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn Thứ trưởng.