Giữa những tán cây cao vút ở vùng tây bắc đa dạng sinh học ở thị trấn Alto Beni của Bolivia, ông Herminio Mamani cần mẫn chăm sóc trang trại ca-cao của mình. Là cựu Chủ tịch hợp tác xã
ca-cao hữu cơ El Ceibo lớn nhất nước, ông cho rằng mô hình nông - lâm kết hợp của hợp tác xã gồm hơn 1.300 thành viên không chỉ bảo đảm chất lượng
ca-cao mà còn là “lá chắn” ngăn chặn làn sóng khai thác vàng. “Chúng tôi, những người trồng ca-cao không bao giờ giết hại động vật ở đây. Các thửa đất không bao giờ chỉ trồng một loại cây, tất cả các loại cây trồng đều được trồng xen kẽ nhau”, ông Mamani cho biết.
Chỉ cách đó 30 km, dọc các con sông như Kaka hay Boopi thuộc khu vực Mayaya, hoạt động khai thác vàng dồn dập phá hoại dòng chảy và gây ô nhiễm nghiêm trọng. “Tôi biết những con sông này từ khi còn nhỏ, khi đó sông còn sâu và đầy cá. Giờ thì mực nước giảm, ô nhiễm lan rộng, cá biến mất", ông Roberto Gutierrez, một nông dân Alto Beni cho biết. Dù nằm gần Mayaya, song Alto Beni vẫn được bảo vệ nhờ luật địa phương được thông qua năm 2021 cấm khai thác mỏ ở Palos Blancos và Alto Beni. Ông Mamani là một trong những người thúc đẩy việc ban hành sắc lệnh địa phương này.
Theo The Guardian, khi giá vàng tăng vọt hơn 64% trong năm 2025 từ khoảng 2.000 USD/ounce năm 2020 lên hơn 5.100 USD vào tháng 1/2026 với bối cảnh bất ổn địa chính trị gia tăng, các thành phố khác của Bolivia đang xem những thị trấn này như mô hình mẫu trong việc bảo vệ đất đai. Ông Ulises Ariñez, cựu Thư ký Môi trường của Palos Blancos cho biết, lợi ích từ vàng chỉ mang tính tạm thời, trong khi nông nghiệp và bảo tồn mới là nền tảng lâu dài. “Chúng tôi đã cho người dân thấy rằng khai thác mỏ gây hại nhiều hơn lợi”, ông nhấn mạnh.
Một trong những lo ngại lớn nhất của các hợp tác xã ca cao là nguy cơ ô nhiễm thủy ngân có thể khiến sản phẩm mất chứng nhận hữu cơ, ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường xuất khẩu. Ông Mamani cảnh báo: “Ngay cả khi khai thác mỏ quy mô nhỏ được cho phép, đó cũng là một con dốc trơn trượt. Nếu chúng tôi mất chứng nhận, giá ca-cao của chúng tôi sẽ giảm mạnh”.
Những nỗ lực bảo vệ môi trường đã mang lại kết quả rõ rệt. Năm 2025, El Ceibo xuất khẩu khoảng 2.000 tấn ca-cao sang các thị trường châu Âu và Mỹ, góp phần tạo nguồn thu ổn định trong bối cảnh kinh tế Bolivia còn nhiều khó khăn. Đối với nhiều nông dân, ca-cao không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là biểu tượng của lựa chọn phát triển bền vững. Nói đến giá trị lâu dài mà cây ca-cao mang lại, ông Gutierrez ví von: “Nếu Mayaya có vàng, chúng tôi có vàng tím”.
Dù vậy, giá vàng tiếp tục tăng cao đang thúc đẩy hoạt động khai thác mỏ trên diện rộng, kể cả tại những khu vực nhạy cảm về môi trường. Theo nhà hoạt động môi trường Pablo Solón, các lệnh cấm địa phương mới chỉ là bước khởi đầu: “Đây mới chỉ là khởi đầu của cuộc chiến. Chúng ta phải xây dựng một bức tường để ngăn chặn hoạt động khai thác mỏ lan xuống sông”. Ở một số địa phương khác, việc áp dụng mô hình này gặp nhiều khó khăn do phụ thuộc lớn vào khai thác mỏ. Ông Franklin Quequesana, Ủy viên Hội đồng thành phố Guanay, cho biết: “Guanay là một đô thị khai thác mỏ, nó chiếm khoảng 80% nền kinh tế Bolivia. Sẽ không thể thông qua một đạo luật cấm hoàn toàn, nhưng chúng ta có thể cấm trong một số khu vực nhất định”. Các chuyên gia cũng cho rằng cần có chính sách ở tầm quốc gia để hỗ trợ các sáng kiến địa phương.
Thực tế tại Palos Blancos và Alto Beni đã cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên và định hình hướng phát triển. Những cánh rừng ca-cao không chỉ mang lại sinh kế mà còn là “lá chắn” trước làn sóng khai thác tài nguyên. Trong bối cảnh môi trường toàn cầu ngày càng chịu nhiều áp lực, lựa chọn của những người nông dân Bolivia cho thấy một hướng đi đáng chú ý về việc phát triển kinh tế gắn với bảo tồn thiên nhiên, hướng tới sự bền vững lâu dài.
