Tiếng thơ thần bên sông Như Nguyệt
Không biết tự bao giờ, cụm từ “sông núi” luôn đi liền với nhau. Và Sông Núi nước Nam luôn là một niềm tự hào, luôn mang một cảm thức thiêng liêng nguồn cội. Như nhiều người Việt Nam khác, cảm thức về Sông Núi nước Nam trong tôi được gieo mầm, được nhen lên từ câu thơ Thần bên dòng sông Như Nguyệt.
Năm 1077 lịch sử Việt Nam đã ghi dấu một chiến thắng oanh liệt trên con sông này. Sông Như Nguyệt còn có tên là sông Cầu, thơ hơn là dòng sông quan họ. Núi luôn đứng yên còn sông thì chảy, gần một nghìn năm sau Như Nguyệt vẫn chảy, nước sông Cầu vẫn không ngừng kể câu chuyện của mình.
Âm mưu xâm lược Đại Việt đã được nhà Tống lăm le với những rậm rịch chuẩn bị từ năm 1075, bởi thế, khi ba cánh quân chia ba hướng kéo vào nước ta năm 1076, vua tôi Đại Việt không bất ngờ… Ba cánh quân như ba gọng kìm hùng hổ tưởng sẽ vào rót rượu mừng công giữa Thăng Long trong ngày một, ngày hai, nào ngờ cánh quân thứ ba bặt vô âm tín. Chờ mãi không thấy thủy binh đến, Quách Quỳ nóng ruột cho quân bắc cầu phao vượt sông Như Nguyệt, 20 vạn quân hăm hở tiến từ bờ bắc vào Thăng Long khi bị chặn đánh phải quay lại thì cầu phao không còn, đường rút bị cắt, quân tướng bị đánh cho tơi tả. Quách Quỳ gầm lên “Đại quân ta vượt vạn dặm, giờ đã tới sông Cầu, chỉ còn cách Thăng Long 30 dặm, vì vướng con sông này mà không tiến được”…
30 vạn quân Tống đã bị Thái úy Lý Thường Kiệt chỉ huy đánh tan trên phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077 để nơi đây vang mãi bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên từ Bài thơ “Thần” góp phần đánh giặc thuở ban đầu dựng nước võ - văn cùng xung trận. Bài thơ mà đến gần một nghìn năm sau mỗi con dân nước Việt vẫn thuộc nằm lòng.
Một lần về bên sông Như Nguyệt, năm 2018, đứng bên dòng sông tôi như nghe văng vẳng tiếng thơ Thần. Ghé quán nước ven sông, bà cụ ngồi sau chõng hàng như bao ngôi quán nhỏ ven sông trên đất Việt với đôi thứ bánh kẹo quà quê kể cho tôi nghe chuyện xưa, khi vua tôi đồng lòng đánh giặc ngoại xâm. Bằng sự giản dị của những chủ nhân mang chính nghĩa giữ nhà, giữ đất, giữ làng, những cá nhân bé nhỏ khắp các làng quê Việt Nam đã góp phần làm nên chiến thắng to lớn, gìn giữ non sông đất nước.
Những tuyên ngôn trên sóng Bạch Đằng
Sông Bạch Đằng từ trước thuở Lý Kế Nguyên dẹp Tống ấy cũng đã đi vào lịch sử. Tên sông có nghĩa là “rừng sóng bạc đầu” đủ cho thấy một tầm vóc. Con sông này mực nước lúc triều lên cao nhất và lúc triều xuống thấp nhất chênh nhau đến 3 mét. Tương truyền, đặc điểm này đã được một bà hàng nước khác bên bến sông nói cho Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn biết và vị tướng có tài thao lược đã khai thác dưới góc độ quân sự để làm nên chiến thắng lẫy lừng. Nhưng người mở đầu cho một loạt trận thủy chiến lợi hại trên dòng sông còn có tên sông Thần, là Ngô Quyền.
Với trận chiến năm 938 đánh bại quân Nam Hán, Ngô Quyền đã mở ra thời kỳ độc lập dân tộc sau hơn 1.000 năm Bắc thuộc. Còn trận chiến năm 1288 đã đi vào lịch sử dân tộc, là đỉnh cao chói lọi của sức mạnh và nghệ thuật quân sự của quân dân Đại Việt thế kỷ XIII, gắn với tên tuổi Hưng Đạo Đại Vương.
Cũng trên những dòng sông này còn lưu danh chàng trai Phạm Hữu Thế, vốn là con của người đàn ông làm nghề chài lưới và người đàn bà bán hàng nước (lại một bà hàng nước) trên bến sông vùng Gia Lộc, Hải Dương, Sau ông trở thành danh tướng, có công giúp nhà Trần chiến thắng quân Nguyên Mông, với tài bơi lội “nhập thủy như phúc bình địa hỹ” tức là đi dưới nước ung dung tự tại như trên đất bằng, đã đục đắm 30 thuyền địch, nhân dân đã lấy tên một loài cá lớn để gọi ông, cái tên Yết Kiêu ấy đã sống mãi đến giờ. Sau chiến thắng Vua Trần đã phong tướng và tước Hầu “Triều Trần Hữu Tướng Đệ Nhất Bộ Đô Soái Thủy Quân” cho Yết Kiêu - Phạm Hữu Thế.
Và những dòng sông khác
Những trận chiến tiêu biểu trên sông Bạch Đằng cùng với trận chiến nơi phòng tuyến sông Như Nguyệt đã làm nên những chiến thắng tiêu biểu trên sông trong dòng chảy lịch sử dân tộc. Nhưng ngoài Như Nguyệt, Bạch Đằng còn biết bao dòng sông khác suốt từ bắc qua trung, vào nam đã dậy sóng chiến chinh, mỗi dòng sông đều mang trong mình một ký ức chiến tranh cách mạng, một câu chuyện về đất nước.
Đó là dòng Nhật Tảo nơi tàu chiến Pháp bốc hỏa bởi người anh hùng giải phóng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Đó là dòng Bến Hải giữa đôi bờ giới tuyến suốt hai mươi năm đất nước chia cắt với bao đau thương, ly hợp. Đó là dòng Thạch Hãn bên Thành cổ Quảng Trị đã hòa dòng máu đỏ những chàng trai trẻ trong chiến dịch giải phóng Quảng Trị mùa hè đỏ lửa. Đó là Nhật Lệ với hình ảnh Mẹ Suốt chèo đò đưa bộ đội qua sông “Một tay lái chiếc đò ngang/Bến sông Nhật Lệ quân sang đêm ngày” đã như một biểu tượng về những bà mẹ Việt Nam qua hình tượng lồng lộng trong thơ Tố Hữu. Thuở ấu thơ tôi đã nghe, đã thuộc cả bài ca dài “Mẹ Suốt” qua giọng ca Huế của nghệ sĩ Châu Loan, góp thêm phần ký ức về sông gắn với hình ảnh bà mẹ chèo đò mỗi năm đến 1.400 chuyến chở cán bộ, thương binh, vũ khí đạn dược qua sông:
“Ngẩng đầu mái tóc mẹ rung
Gió lay như sóng biển tung, trắng bờ…
Gan chi gan rứa mẹ nờ?
Mẹ rằng: Cứu nước, mình chờ chi ai?”
Một bà mẹ miền quê Quảng Bình cát trắng với triết lý bảo vệ Tổ quốc giản dị mà thể hiện rõ sự tự lực - tự cường trong từng hơi thở.
Trên những dòng sông Việt ấy, ở thời hiện đại đã có những “Yết Kiêu” khác xuất hiện là những chiến sĩ đặc công nước xuất quỷ nhập thần đánh tàu địch trên sông. Khắp những dòng sông ấy còn biết bao con cháu mẹ Suốt với thuyền bè tải lương tải đạn, lập thành mạng lưới “logistics” linh hoạt và mau lẹ suốt những cuộc chiến tranh dọc dài đất nước trong thế trận chiến tranh nhân dân tiếp nối tự ngàn đời.
Ở xứ sở mà những trái bưởi trôi trên sông Lô trong thời Pháp chiếm đóng cũng trở thành những trái “thủy lôi” góp phần diệt tàu chiến, mỗi đám lục bình trôi trên sông Tiền sông Hậu cũng có thể ẩn phía dưới một chiến sĩ mang mìn hẹn giờ đánh địch thời chống Mỹ, thì hỏi kẻ thù nào trụ mãi được ở đất này! Khát vọng độc lập tự do luôn cháy bỏng trong mỗi người con đất Việt, sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc và gần một trăm năm Pháp thuộc, họ đã hiểu giá trị của nền độc lập non trẻ vừa được chạm tay vào nhưng cảm nhận rõ trong nhịp đập con tim.
Cần một sự kết nối những dòng sông lịch sử
940 năm sau chiến thắng sông Như Nguyệt, năm 2017, tỉnh Bắc Ninh đã chi 254 tỷ đồng xây dựng Đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt ở huyện Yên Phong trước kia, sát đê sông Cầu. Tất nhiên là nơi đây có khắc bia đá trang trọng bài thơ “Nam Quốc Sơn Hà”. Cụm di tích Phòng tuyến sông Như Nguyệt cũng đã được đầu tư xây dựng tại xã Tam Giang, cũng huyện Yên Phong. Còn sông Bạch Đằng, tại Thủy Nguyên, Hải Phòng hôm nay, nơi cửa sông Thải chảy ra sông Bạch Đằng, ở Tràng Kênh có một khu di tích Bạch Đằng Giang, nơi đây có ba pho tượng lớn của Ngô Quyền, người đánh tan quân Nam Hán năm 938, ghi dấu sự độc đáo trong cách đánh của nghệ thuật quân sự Việt Nam; Vua Lê Đại Hành, người chỉ huy chiến thắng quân Tống trên sông Bạch Đằng năm 981; Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn với chiến thắng lẫy lừng trước quân Nguyên Mông lần thứ 3, đội quân hùng mạnh nhất khi đó.
Như Nguyệt, Bạch Đằng và những dòng sông khác cần lắm một sự kết nối để những dòng sông lừng lẫy chiến công ấy cùng hòa nhịp chảy trong một không gian lịch sử, phục vụ du lịch và nhu cầu tham quan tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật quân sự... Những trang sử dựng bằng nước đó cần một sự hòa mạng nhằm mang đến cho du khách cảm nhận tốt nhất, để hình dung về thế trận sông nước lợi hại mà cha ông ta đã vận dụng, về sự kết hợp tài tình giữa sức người và sức thiên nhiên trong những cuộc chiến tranh vệ quốc của tiền nhân và cả sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
