Mùa săn ruốc biển
Tại phường Hà Tiên, dọc theo mé biển từ bãi Nò đến gần Mũi Nai những ngày này, nhiều người dùng lưới đẩy xúc ruốc, hay còn gọi là tép biển. Ở các miền biển khác, ruốc xuất hiện nhiều đợt trong năm. Nhưng tại miệt Hà Tiên, ruốc xuất hiện từ tháng 8 đến tháng 9 dương lịch, và cuối tháng 9 là thời điểm ruốc dồi dào nhất. Một ngày nếu gặp may, một người có thể bắt được hàng trăm ký. Ruốc tươi bán tại chỗ với giá từ 5.000-15.000 đồng/kg, còn nếu đem về phơi khô bán giá cao hơn.
Giá ruốc ổn định, mang lại nguồn thu nhập đáng kể đối với những người lao động ven biển không có ghe thuyền đánh bắt xa bờ. Từ tờ mờ, thanh niên, đàn ông mang theo ngư cụ, ngâm mình dưới nước cùng hy vọng một ngày may mắn. Hình ảnh người bắt ruốc di chuyển như con thoi giữa làn nước biếc trở thành hình ảnh quen thuộc với du khách, người dân địa phương.
Một năm 365 ngày, ruốc ở Hà Tiên xuất hiện chỉ vài chục ngày, cho nên ai cũng mặc nắng gió, mưa lạnh, dầm mình trong nước kiếm tiền. Chỉ khi nào biển động, mưa to gió lớn, bãi biển mới vắng tanh.
Như hôm nay, biển lặng sóng, nắng trưa lên gay gắt nhưng cánh trai tráng vẫn miệt mài vì luồng ruốc đang đi nhiều. Số khác lớn tuổi lên bãi ngồi nghỉ ngơi, sưởi nắng ấm lấy lại sức cho đợt đánh bắt tiếp.
Ngồi nghỉ mệt, ông Lý Văn Út, 56 tuổi, chỉ bao ruốc nặng hơn 10 kg là thành quả của hơn 3 giờ lao động, cho biết: “Tôi bắt ruốc hơn 15 năm. Nhờ có nó mà nhiều người như tôi có nguồn thu nhập ổn định, hết mùa ruốc tôi lại đi làm thợ hồ”. Ông Út cho biết thêm, ruốc rất sợ tiếng sấm, nghe tiếng ì ầm đùng đùng chúng lặn sâu trốn hết.
Công việc đánh bắt ruốc mở ra việc làm cho nhiều người. Sau công việc của cánh đàn ông đến trẻ em và phụ nữ phơi ruốc rồi sấy làm khô hay xay nhuyễn, giã nát làm mắm bán. Anh Bùi Quang Tuấn, 34 tuổi, nói vui, ngày nào ướt áo là ngày đó có tiền, khi tan mùa ruốc, anh lại theo tàu đánh cá.
Nghề đẩy ruốc không cần khéo tay hay chuyên nghiệp, cầm lưới xuống biển làm vài lần là quen tay. Lưới bắt ruốc giá 500.000 đồng/cái, sử dụng kỹ có thể đánh bắt được 3 mùa. Tuy nhiên, việc đứng lâu trong nước biển và dùng đôi tay điều khiển lưới tốn nhiều sức lực. Vì thế, nghề mệt nhọc này không dành cho phụ nữ.
Cứ mùa ruốc về, ông Nguyễn Văn Hòa lại hớn hở mang đồ nghề ra biển. Ông Hòa cho biết, ngâm mình trong nước lâu tuy lạnh, vất vả nhưng bù lại có nguồn thu nhập ổn định, bảo đảm kinh tế gia đình. Người khỏe, lội biển từ sáng đến xế chiều trong ngày trúng ruốc kiếm hơn 2 triệu đồng, người sức yếu hơn thì kiếm từ 1 triệu trở lại.
Theo ông Hòa, vùng biển Hà Tiên tương đối cạn, người khai thác ruốc ra cách bờ khoảng vài chục mét, chọn độ sâu từ 1-1,5m là có ruốc.
Cũng theo ông Hòa, đánh bắt loài giáp xác này không thể dựa vào kinh nghiệm mà tùy thuộc may rủi, có hôm trúng lớn và ngược lại. Ông Hòa miêu tả: “Rất dễ nhận ra luồng ruốc đi vì chúng sống tầng nổi, bơi đụng chân mình. Còn xúc hoài nhưng dính ít, đứng lâu dưới nước vẫn không đụng ruốc là dấu hiệu ruốc không có, phải xếp lưới lên bờ, khỏi đẩy lưới phí sức”.
Mắm ruốc Hà Tiên
Theo ông Lý Văn Út, con ruốc Hà Tiên được ưa chuộng vì phơi khô hay làm mắm chúng lên màu hồng tự nhiên nhìn rất đẹp. Khoảng 13 kg ruốc tươi phơi nắng sẽ thu lại hơn 6 kg ruốc khô. Các cơ sở chế biến ruốc rất thích mua ruốc của những người đánh bắt lưới tay gần bờ do không có loài tôm cá khác lẫn lộn cùng ruốc, khỏi tốn công lọc lại.
Ông Út chia sẻ, hôm nào bắt được nhiều, cân bán hết cho bạn hàng. Hôm nào sản lượng ít, gia đình ông rửa ruốc cho sạch đất cát, để ráo nước rồi trộn muối theo tỷ lệ phù hợp, ủ và phơi nắng. Sau đó, dùng chày giã mịn ruốc, trộn và ủ. Khi thành mắm ruốc, gia đình đem bán lại cho các nơi nấu bún riêu, quán ăn với giá cao hơn so với bán ruốc tươi.
Tại Hà Tiên, có hàng chục cơ sở làm nghề mắm ruốc. Bà Phan Thị Kim Anh, chủ cơ sở Kim Anh với hơn 10 năm làm ruốc sấy khô, mắm ruốc, chia sẻ, cơ sở chuyên chế biến ruốc sạch bán cho khách du lịch và bỏ mối cho bạn hàng Campuchia. Trong năm 2024, các mặt hàng ruốc của cơ sở đã được chứng nhận OCOP 3 sao.
Theo bà Kim Anh, ruốc khi còn nhỏ gọi là ruốc kim, đem phơi nắng có màu tím nhưng thịt có vị hơi nhẫn. Con ruốc to hơn gọi là ruốc lớn, phơi nắng có màu hồng, vị ngọt nên được người dùng ưa chuộng hơn. Ruốc sấy khô dùng ăn với bánh tráng nướng hay xào rau cải ăn ngọt lự. Còn mắm ruốc được sử dụng trong bữa ăn gia đình, dùng trực tiếp để chấm trái cây, rau luộc, thịt luộc, xào thịt hoặc ăn cùng cơm trắng.
Cũng theo bà Kim Anh, vì nơi đây người khai thác ruốc gần bờ nên sản lượng không nhiều so với các vùng biển khác. Nhưng con ruốc Hà Tiên có mùi vị riêng, bởi vậy các sản phẩm chế biến từ ruốc luôn hút hàng. Từ đó, ruốc không chỉ trở thành nguồn sinh kế của người dân mà còn góp phần hình thành chuỗi liên kết từ khai thác, chế biến đến tiêu thụ và góp phần đa dạng sản phẩm ẩm thực xứ du lịch Hà Tiên.
