Nghị quyết số 26-NQ/TW: Phát huy giá trị di sản, tạo động lực phát triển du lịch

Ngày 22/8/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới. Một trong những quan điểm xuyên suốt của Nghị quyết là xác định văn hóa, bản sắc và chất lượng trải nghiệm là nền tảng, lợi thế cạnh tranh của du lịch Việt Nam.

Định hướng này không chỉ đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng của ngành du lịch, mà còn mở ra cách tiếp cận mới đối với di sản văn hóa. Từ di tích, lễ hội đến các thực hành văn hóa trong đời sống cộng đồng, di sản được nhìn nhận như nguồn lực nội sinh cần được bảo tồn, phát huy và chuyển hóa thành những giá trị mới cho phát triển bền vững.

Văn hóa, bản sắc là lợi thế cạnh tranh

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện một số nghị quyết, chỉ thị của Bộ Chính trị ngày 3/9, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà đã giới thiệu những nội dung trọng tâm của Nghị quyết số 26-NQ/TW. Nghị quyết xác lập 5 quan điểm mang tính đột phá, trong đó nhấn mạnh phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, một động lực tăng trưởng mới; phát triển theo hệ sinh thái kinh tế tổng hợp; chuyển mạnh từ số lượng sang chất lượng, thông minh, xanh, sáng tạo; đổi mới năng lực quản trị và xác định rõ các chủ thể, phương thức huy động nguồn lực.

Theo mục tiêu Nghị quyết đề ra, đến năm 2030, du lịch Việt Nam phấn đấu đóng góp trực tiếp từ 10-12% GDP, đón 45-50 triệu lượt khách quốc tế. Đến năm 2045, tỷ lệ đóng góp trực tiếp vào GDP đạt 14-15%, đưa Việt Nam vào nhóm 30 quốc gia có năng lực cạnh tranh du lịch hàng đầu thế giới.

Điểm đáng chú ý là các mục tiêu tăng trưởng được đặt trong yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển. Thay vì chỉ chú trọng gia tăng lượng khách, Nghị quyết đặt trọng tâm vào chất lượng, giá trị gia tăng, tính thông minh, xanh, sáng tạo và bản sắc văn hóa của sản phẩm du lịch.

Trong 8 nhóm nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu, Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, phát triển sản phẩm du lịch chất lượng cao, tăng cường quảng bá, xúc tiến, phát triển nguồn nhân lực, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây là cơ sở để các giá trị văn hóa, di sản và bản sắc địa phương được đặt sâu hơn trong chuỗi giá trị du lịch.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu "không đánh đổi di sản, bản sắc và môi trường lấy tăng trưởng trước mắt"; doanh nghiệp là lực lượng tiên phong, nhân dân là chủ thể. Quan điểm này đặt ra yêu cầu phát triển du lịch phải gắn với lợi ích lâu dài của cộng đồng và khả năng bảo tồn các giá trị văn hóa.

Di sản trở thành nguồn lực phát triển

Trao đổi với Báo Nhân Dân, Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, giảng viên Khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng việc triển khai Nghị quyết số 26-NQ/TW có thể tạo thêm động lực xây dựng các sản phẩm du lịch dựa trên di sản và những giá trị văn hóa đặc trưng của Việt Nam.

Theo Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê, khi văn hóa được xác định là nền tảng của phát triển du lịch, những tài nguyên văn hóa đặc trưng của từng địa phương sẽ có thêm điều kiện được nhận diện, quảng bá và đưa vào chuỗi sản phẩm, dịch vụ phục vụ du khách.

“Việc phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên di sản không chỉ tạo thêm nguồn thu nhập mà còn có thể mở ra sinh kế, việc làm cho chính những người dân đang sở hữu và thực hành các giá trị di sản”, Tiến sĩ Lê phân tích.

Khi cộng đồng được tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển sản phẩm, những giá trị văn hóa vốn tồn tại trong đời sống có cơ hội được lan tỏa, tôn vinh và trao truyền. Lợi ích kinh tế từ du lịch, nếu được phân bổ phù hợp, cũng có thể trở thành động lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa.

Đặc biệt, việc Nghị quyết xác định nhân dân là chủ thể và đối tượng thụ hưởng đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Người dân không chỉ cung cấp sản phẩm, dịch vụ cho du khách mà còn có thể tham gia xây dựng các hoạt động trải nghiệm, tổ chức không gian văn hóa và phát triển sản phẩm phù hợp với đặc trưng địa phương.

“Du lịch khi đó không chỉ phục vụ du khách mà còn có thể góp phần nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần của chính cộng đồng, củng cố sự gắn kết xã hội và tạo thêm động lực cho việc bảo tồn văn hóa”, Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê cho biết.

Tuy nhiên, theo bà Lê, việc đưa di sản vào phát triển du lịch cần được đặt trong chiến lược dài hạn của Nhà nước, địa phương và cộng đồng chủ thể. Mục tiêu không thể chỉ dừng ở gia tăng nguồn thu hay lượng khách, mà phải bảo đảm khả năng duy trì sức sống của di sản trong đời sống đương đại.

Khi một địa phương trở thành điểm đến thu hút đông khách, áp lực đối với môi trường, không gian sống và đời sống cộng đồng cũng gia tăng. Vì vậy, cùng với phát triển sản phẩm, cần xây dựng cơ chế quản trị phù hợp để bảo đảm cân bằng giữa khai thác, bảo tồn và lợi ích của người dân.

Việc phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên di sản không chỉ tạo thêm nguồn thu nhập mà còn có thể mở ra sinh kế, việc làm cho chính những người dân đang sở hữu và thực hành các giá trị di sản.

Tiến sĩ Lư Thị Thanh Lê

Cuối cùng, Tiến sĩ Lê cho rằng việc xác định văn hóa là cốt lõi để phát triển du lịch cũng phù hợp với xu hướng chung của nhiều quốc gia. Phát triển du lịch dựa trên nền tảng văn hóa giúp những truyền thống, nhất là các giá trị có nguy cơ mai một, có cơ hội được bảo lưu, trao truyền cho thế hệ sau; khi sản phẩm, dịch vụ văn hóa tham gia sâu hơn vào kinh tế, chúng không chỉ tạo giá trị văn hóa mà còn tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Văn hóa là nền tảng, không phải nguyên liệu khai thác

Từ góc độ lập pháp, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng việc xác định văn hóa là nền tảng cốt lõi của du lịch đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận đối với tài nguyên văn hóa.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, lợi thế của du lịch Việt Nam không chỉ nằm ở cảnh quan, mà còn ở chiều sâu lịch sử, bản sắc và những giá trị văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ. Đây là những yếu tố tạo nên sự khác biệt mà các điểm đến khác khó có thể sao chép.

Tuy nhiên, bà lưu ý, văn hóa phải được xác định là nền tảng của du lịch, chứ không thể trở thành “nguyên liệu” để khai thác bằng mọi giá. Việc chạy theo số lượng khách hoặc doanh thu trước mắt có thể dẫn đến thương mại hóa thô ráp, sân khấu hóa tùy tiện hoặc làm biến dạng những giá trị vốn có của di sản.

“Bảo tồn di sản là điều kiện tiên quyết, còn khai thác du lịch là một phương thức để phát huy giá trị”, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.

Theo bà, tinh thần lấy văn hóa làm nền tảng của Nghị quyết số 26-NQ/TW cần được triển khai đồng bộ với Luật Di sản văn hóa và các chủ trương, chính sách về phát triển văn hóa. Vấn đề quan trọng là chuyển nhận thức về văn hóa như một nguồn lực nội sinh thành quy hoạch, cơ chế đầu tư, chính sách và phương thức quản trị cụ thể.

Không đánh đổi di sản, bản sắc, môi trường lấy tăng trưởng trước mắt.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm

Từ đó, mỗi giá trị di sản cần được nhận diện đúng, đầu tư đúng và phát huy phù hợp với đặc điểm từng địa phương. Cùng với đó, các chính sách về du lịch, đất đai, đầu tư, thuế và các lĩnh vực liên quan cần được rà soát để hạn chế những khoảng trống hoặc chồng chéo có thể cản trở quá trình bảo tồn và phát huy di sản.

Định hướng này cũng phù hợp với yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra tại Hội nghị toàn quốc: Thể chế phải đi trước một bước, những quy định chồng chéo cần được tháo gỡ, những khoảng trống pháp lý cản trở phát triển phải được xử lý kịp thời; những vấn đề đã chín, đã rõ và được thực tiễn kiểm nghiệm cần sớm được thể chế hóa.

Đánh thức di sản sống

Di sản văn hóa không chỉ là những công trình, hiện vật hay không gian được bảo tồn, mà còn bao gồm những thực hành văn hóa đang diễn ra trong đời sống cộng đồng. Đây là khía cạnh cần được chú trọng khi đặt di sản trong mối quan hệ với phát triển du lịch.

Trong các nghiên cứu về di sản, nhà nghiên cứu mỹ thuật Nguyễn Đức Bình cho rằng, các thiết chế văn hóa như đình làng từng giữ vai trò là trung tâm hành chính, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng làng xã. Giá trị của các di tích không chỉ nằm ở kiến trúc hay những mảng chạm khắc, mà còn được tạo nên bởi phong tục, lễ hội, diễn xướng và ký ức cộng đồng gắn với không gian đó.

Theo cách nhìn này, đời sống văn hóa chính là yếu tố tạo nên sức sống của di sản. Khi những thực hành văn hóa bị tách khỏi cộng đồng, di sản có nguy cơ trở thành một không gian tĩnh, chỉ được nhìn nhận như một đối tượng kiến trúc hoặc điểm tham quan.

Đặt trong yêu cầu phát triển du lịch cộng đồng, làng nghề, lễ hội và những sản phẩm đặc thù của từng địa phương, việc khôi phục và duy trì những hoạt động văn hóa gắn với cộng đồng có thể mở ra hướng tiếp cận khác: Không “đóng băng” di sản để bảo tồn, mà tạo điều kiện để di sản tiếp tục tồn tại và thích ứng trong đời sống đương đại.

Đây cũng là cơ hội để các không gian văn hóa truyền thống trở thành nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng, thực hành nghệ thuật, lễ hội và trải nghiệm văn hóa bản địa, qua đó tạo ra những giá trị mới mà không tách rời nền tảng văn hóa vốn có.

Bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn

Từ những góc nhìn của nhà quản lý, nhà lập pháp và giới nghiên cứu, có thể thấy một yêu cầu chung trong quá trình triển khai Nghị quyết số 26-NQ/TW: Phát triển du lịch và bảo tồn di sản không phải hai mục tiêu đối lập.

Khi văn hóa được xác định là nền tảng, di sản không chỉ được xem như tài nguyên để thu hút khách, mà trở thành một phần của hệ sinh thái phát triển du lịch. Ngược lại, nguồn lực từ du lịch có thể được sử dụng để hỗ trợ cộng đồng duy trì, trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa.

Bảo tồn di sản là điều kiện tiên quyết, còn khai thác du lịch là một phương thức để phát huy giá trị.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga

Trong mối quan hệ đó, cộng đồng cần được đặt ở vị trí trung tâm. Doanh nghiệp có thể đóng vai trò tiên phong trong đầu tư, sáng tạo sản phẩm và mở rộng thị trường; Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, quy hoạch và quản trị; còn cộng đồng là chủ thể thực hành, gìn giữ và hưởng lợi từ những giá trị văn hóa của chính mình.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt được nhấn mạnh tại Hội nghị toàn quốc quán triệt các Nghị quyết, Chỉ thị của Bộ Chính trị: Phát triển phải gắn kinh tế với văn hóa, xã hội và môi trường; không đánh đổi di sản, bản sắc và môi trường lấy tăng trưởng trước mắt; giá trị của nghị quyết phải được thể hiện trong đời sống và niềm tin của Nhân dân.

Nghị quyết số 26-NQ/TW vì vậy không chỉ mở ra yêu cầu mới đối với ngành du lịch, mà còn đặt ra cách tiếp cận rộng hơn đối với di sản văn hóa. Từ di tích, lễ hội, làng nghề đến các thực hành văn hóa trong đời sống cộng đồng, mỗi giá trị cần được nhận diện như một nguồn lực có khả năng đóng góp cho phát triển, đồng thời được bảo đảm điều kiện để tiếp tục tồn tại và trao truyền.

Khi văn hóa dẫn dắt, du lịch có thể trở thành phương thức lan tỏa giá trị. Khi cộng đồng thực sự là chủ thể, những giá trị di sản có thêm điều kiện để được bảo tồn từ chính đời sống. Và khi phát triển được đặt trong giới hạn của bảo tồn, di sản không chỉ thuộc về quá khứ mà có thể tiếp tục tạo ra những giá trị mới cho hiện tại và tương lai.