Một tuyến metro, nhiều thúc đẩy
Cuối tháng 3, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh có quyết định giao nhiệm vụ chủ đầu tư và chuẩn bị đầu tư tuyến metro số 3 kết nối các đô thị ở phía đông, gồm: Vũng Tàu, Bà Rịa và Phú Mỹ cho Ban quản lý đường sắt đô thị (MAUR). Báo cáo khả thi xác định tổng vốn đầu tư cho tuyến metro này là khoảng 4,83 tỷ USD.
Theo đánh giá của các chuyên gia, cùng với chủ trương kéo dài metro đến các đô thị ở Bình Dương cũ, quyết định nêu trên là một trong những giải pháp quan trọng để cụ thể hóa, tạo ra bước đột phá trong thực hiện “1 không gian-3 vùng phát triển” của siêu đô thị Thành phố Hồ Chí Minh sau sáp nhập.
Cụm cảng container nước sâu Cái Mép-Thị Vải (thành phố Phú Mỹ, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu cũ) là cửa ngõ hướng ra biển đang phát triển ấn tượng trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, lợi thế “nước sâu” chưa được phát huy hết có một phần là do yếu tố kết nối giao thông còn hạn chế. Do đó, việc có thêm tuyến metro đi qua Phú Mỹ là một trong những giải pháp căn bản để giải quyết bài toán kết nối giao thông.
Thạc sĩ, kiến trúc sư Ngô Anh Vũ, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, tuyến metro số 3 kéo dài đến các đô thị ở Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) sẽ giúp giải tỏa bớt áp lực giao thông của Quốc lộ 51 vốn đã và đang trong tình trạng quá tải từ nhiều năm qua; đồng thời tách biệt dòng di chuyển giữa hành khách và hàng hóa hạng nặng. “Nếu liên kết được Trung tâm Tài chính quốc tế đặt tại Thủ Thiêm với 2 cửa ngõ quốc tế là sân bay Long Thành và cụm cảng Cái Mép-Thị Vải thì Thành phố Hồ Chí Minh sẽ hình thành được chuỗi cung ứng: Logistics, trung tâm lưu thông hàng hóa và thương mại điện tử quốc tế”, ông Ngô Anh Vũ phân tích.
Trong khi đó, hiện tại thành phố cũng đang ưu tiên đẩy nhanh dự án metro kết nối trung tâm thành phố với sân bay Long Thành. Khi cả hai tuyến metro này hoàn thành sẽ hình thành chuỗi cung ứng với hai cửa ngõ quốc tế như kiến trúc sư Ngô Anh Vũ phân tích ở trên. Ngoài việc phát huy hết tiềm năng của cụm cảng Cái Mép-Thị Vải, tuyến metro số 3 còn được kỳ vọng có vai trò quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch, đô thị biển của Vũng Tàu.
Thực tế nhiều năm qua, ngành du lịch ở Vũng Tàu phát triển không tương xứng với tiềm năng và lợi thế. Và một trong những điểm nghẽn mấu chốt chính là hạ tầng giao thông kết nối không đáp ứng được nhu cầu của du khách. Vào những ngày cuối tuần, lễ, Tết, Quốc lộ 51 - con đường độc đạo nối trung tâm thành phố, Đồng Nai với Vũng Tàu luôn trong tình trạng kẹt xe, ùn ứ; nếu có tuyến metro số 3 và hạ tầng giao thông kết nối với sân bay Long Thành, với trung tâm thành phố hoàn thành thì chắc chắn du khách sẽ có thêm nhiều chọn lựa để đến với Vũng Tàu.
Ông Phạm Ngọc Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, dư địa phát triển du lịch ở vùng phía đông Thành phố Hồ Chí Minh còn nhiều, có biển, có sông, có núi, nhưng vùng này chưa phát huy hết tiềm năng, lợi thế của mình. “Cùng với các hạ tầng giao thông như đường cao tốc Biên Hòa-Vũng Tàu, đường vành đai 3, đường ven biển 994 Vũng Tàu-Bình Thuận đi vào sử dụng sẽ mang lại cơ hội phát triển cho du lịch của khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu. Sau này có tuyến metro số 3 kết nối luôn với các tuyến metro khác thì cơ hội càng lớn hơn”, ông Phạm Ngọc Hải cho biết.
Một trong những địa chỉ du lịch mới nổi của khu vực phía đông Thành phố Hồ Chí Minh là Hồ Tràm với đặc trưng là du lịch nghỉ dưỡng đẳng cấp, sang trọng. Khi có tuyến metro số 3, cùng với đường ven biển 994 Vũng Tàu-Bình Thuận hoàn thành cũng sẽ tạo ra sự kết nối liên hoàn để du khách có thêm lựa chọn phương tiện di chuyển. Những hy vọng đột phá phát triển du lịch và đô thị biển ở Hồ Tràm càng nhanh chóng trở thành sự thật khi sắp tới thành phố sẽ khởi công đường cao tốc đô thị nối Hồ Tràm với sân bay Long Thành.
Gắn đô thị với giao thông theo mô hình TOD
Phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) là mô hình quy hoạch nén, tích hợp các khu dân cư, thương mại và dịch vụ mật độ cao chung quanh các điểm trung chuyển lớn như nhà ga metro. Mục tiêu chính là giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, tăng khả năng kết nối và tối ưu hóa sử dụng đất.
Do đó, theo nhiều chuyên gia, việc phát triển metro số 3 cần theo mô hình TOD bởi việc này giúp hạn chế sự mở rộng đô thị theo kiểu vết dầu loang, khó kiểm soát. Khi các khu đô thị, khu dân cư mới được hình thành chung quanh các nhà ga metro, dọc theo hành lang metro thì sẽ thực hiện được mục tiêu giãn dân từ nội thành Thành phố Hồ Chí Minh ra các đô thị vệ tinh bởi thời gian di chuyển nhanh của metro tạo thuận lợi cho người dân.
Thành phố đã có chủ trương gắn đô thị với giao thông (metro) ngay từ khâu lập quy hoạch, thậm chí tạo điều kiện cho nhiều thành phần kinh tế, nhiều bên liên quan tham gia ngay từ đầu, sẽ tính toán cả hiệu quả đầu tư, quỹ đất thu hồi và thanh toán cho nhà đầu tư, xác định các điều kiện và cơ chế chính sách mời gọi hợp tác công-tư (PPP)... với mục tiêu tăng tính khả thi cao nhất.
Thạc sĩ, kiến trúc sư Ngô Anh Vũ cho biết, mặc dù khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu mức độ đô thị hóa chưa nhiều, giá đất chưa cao như khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh nhưng cũng đang chịu áp lực lớn, nhất là khâu giải phóng mặt bằng, các điểm đỗ trung chuyển để kết nối đa phương thức (bus công cộng, xe cá nhân, tàu thủy). Thách thức này sẽ được giải quyết bằng Nghị quyết số 260/2025/QH15 của Quốc hội về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 98/2023/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh và Nghị quyết số 38/2025/HĐND của Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh quy định việc lập, thẩm định, phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch khu vực phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng tại Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện tại thành phố đang hoàn thiện cơ chế thu hồi giá trị thặng dư từ đất gồm: Phí hưởng lợi từ khai thác hạ tầng, đấu giá quyền phát triển, phí khai thác hệ số sử dụng đất tăng thêm... nhằm huy động mọi nguồn lực do tuyến metro đó mang lại khi đưa vào hoạt động.
Với những cơ chế vượt trội, chính sách ưu tiên để phát triển metro, trong đó cho phép hợp tác công-tư với khu vực kinh tế tư nhân sẽ giúp Thành phố Hồ Chí Minh bổ sung nguồn lực của xã hội để hoàn thành nhanh mạng lưới metro trên toàn thành phố.
