“Tác phẩm AI” càn quét văn đàn
Khoảng 3 năm nay, khi AI phát triển, cũng là lúc chúng ta đạt đến ngưỡng hiện đại hóa, tối giản sức lực và thời gian nhất trong mọi ngành nghề, kể cả những ngành nghề đòi hỏi tư duy sáng tạo riêng, mang tính chất đặc biệt.
AI (viết tắt của Artificial Intelligence - Trí tuệ nhân tạo) là công nghệ khoa học máy tính mô phỏng trí thông minh của con người thông qua máy móc, đặc biệt là khả năng tự học hỏi, lập luận, giải quyết vấn đề và thích ứng. AI tự động hóa các tác vụ phức tạp, xử lý dữ liệu lớn và hoạt động liên tục. Trong thuật ngữ huấn luyện AI, token (một từ hoặc một phần của từ) chính là đơn vị để đo lường độ lớn của bộ dữ liệu. Theo công bố thống kê mới nhất, phần mềm trí tuệ nhân tạo thuộc GPT-4 được huấn luyện trên khoảng 13 nghìn tỷ tokens, hay Meta xác nhận Llama 3 của họ được huấn luyện trên bộ dữ liệu khổng lồ 15 nghìn tỷ tokens.
Tận dụng sự tích hợp khổng lồ của trí tuệ nhân tạo, một loạt sản phẩm văn học ra đời chỉ nhờ câu lệnh. Phổ biến nhất là thơ, bởi soạn câu lệnh nhanh, chữ ít, dễ dàng chỉnh sửa, nhanh chóng tạo ra tác phẩm. Thậm chí thơ AI có nhiều báo đã đăng. Tháng 9/2025, một tờ báo đã đăng chùm thơ 3 bài toàn AI, khi bạn đọc phát hiện, gửi kiến nghị về tòa soạn báo thì hóa ra tác giả cũng dùng AI làm thơ và được chọn đăng từ nhiều tháng trước. Thậm chí có bài thơ AI đăng cách nhau 2 tháng với 2 tên tác giả khác nhau. Sự việc được thổi bùng lên ngay trên trang cá nhân của một nhà văn. Bằng phần mềm check AI có trả phí, nhà văn đã dựng lại bài thơ y hệt với bài thơ đã đăng báo. Ngay trong đêm đó, tòa soạn đã gỡ bài thơ trên nền tảng trực tuyến và gọi điện thoại xin phép nhà văn hạ bài “bóc AI” trên trang Facebook cá nhân.
Không chỉ là bài thơ riêng lẻ, cá nhân có người tận dụng AI để sáng tác cả… tập thơ. Thậm chí tinh ranh dịch cả thơ nước ngoài rồi dùng AI chỉnh lại thành thơ mình. Sự việc được chính người trong văn đàn phát hiện cuối năm 2025 là một cú sốc choáng váng bởi không ai có thể ngờ tới. Và có cả cuốn sách lý luận phê bình văn học từ AI được mang đi dự thi. Mới đây thôi, tôi ngồi cùng một người bạn là tiến sĩ văn học, chị đã ngao ngán lắc đầu kể câu chuyện AI đã khiến người trẻ thiếu đi tư duy sáng tạo. Chị đã từng gửi một email trả lại luận văn Thạc sĩ văn học cho một học viên của mình, bởi sau khi đọc quá 10 trang giấy chị đã ngờ ngợ có “mùi AI”. Với một người có thâm niên ngồi hội đồng, đặc biệt trong môi trường giáo dục khoảng 5 năm trở lại đây đều có những phần mềm để test (kiểm tra, xác minh) đạo văn và AI, thì một giảng viên chỉ cần đọc sơ qua sẽ ngửi ra ngay “mùi AI”.
Hồi tháng 9/2025, cuốn sách “VNES CHINH PHỤC ĐỀ THI TƯ DUY ĐỊNH TÍNH năm 2025 (theo định hướng của đề thi mới đánh giá năng lực ĐHQGHN)” - xuất bản năm 2024, bị thầy giáo Nguyễn Đức An (Trường THPT Lê Văn Thiêm, Hà Nội) đưa lên trang mạng cá nhân về những lỗi sai phạm trong biên soạn. Ngay sau sự việc thì ekip biên soạn đã lên tiếng giải thích và thừa nhận lỗi sai mà cộng đồng mạng đang chia sẻ được viết từ AI. Quá tin vào AI để soạn sách, vụ việc này chỉ ra những lỗ hổng lớn về kiến thức văn học, xa hơn thế, hậu quả rất khó lường.
Sẽ ra sao khi gặp nhau chỉ khoe câu lệnh hay!
Bình luận về việc dùng AI làm thơ, Nhà văn Trầm Hương, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh chia sẻ, chị cũng từng thử dùng AI, ra câu lệnh làm thơ về nữ Biệt động Sài Gòn, nhưng sản phẩm nhận được, theo nữ nhà văn: Nó khô cứng, không có hồn. Thí dụ một đoạn AI như sau: “Những nỗi đau vi tế, rất riêng của những người phụ nữ khi phải chịu đựng những lời mỉa mai cay nghiệt, đêm về nuốt nước mắt vào trong, những người phụ nữ lấy chiến thắng dân tộc làm chiến công của chính mình, từ chối những cuộc họp mặt vinh vanh, vì “hoà bình là tốt rồi/chuyện gì qua cứ để nó trôi qua”... thì phải có những chuyến đi, gặp gỡ mới có những trang viết cảm thấu về nhân vật”.
Đã phát hiện và đọc một số sản phẩm văn học do AI viết, nhà văn Đặng Bá Canh, Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Lâm Đồng ngao ngán lắc đầu bởi cảm giác chung của các sản phẩm đó cứ na ná, hao hao nhau dù khác nhau về bối cảnh, tình huống hay chi tiết. Sau tất cả, các sản phẩm ngôn từ không mang màu sắc, giọng điệu riêng biệt ấy trôi tuốt tuồn tuột, chẳng đọng lại gì.
Hiện nay trên thị trường, đã phổ biến một số phần mềm AI có khả năng soạn thảo văn bản tốt. Và như vậy, không khó để ai đó có thể dùng để phục vụ cho việc viết văn, làm thơ. Có thể kể đến như Chat GPT-4o, AIKTP AI, Grok AI, Monica… Người dùng sẽ tận dụng khả năng soạn thảo linh hoạt theo Prompt (câu lệnh) để triển khai việc viết. Theo các hướng dẫn của tài liệu sử dụng: Thông thường, trong việc soạn thảo văn bản nói chung, để viết Prompt hiệu quả, đúng mục tiêu, người dùng trước khi nhập Prompt sẽ làm rõ mình cần gì từ AI như thông tin, gợi ý, phân tích hay sáng tạo nội dung. Sau đó cung cấp ngữ cảnh, thêm thông tin cụ thể như chủ đề, phạm vi, độ dài hoặc phong cách mong muốn, điều này giúp AI hiểu rõ yêu cầu và soạn thảo chính xác hơn. Prompt cần sử dụng từ ngữ súc tích, dễ hiểu, tránh viết dài dòng, mơ hồ bởi AI dễ hiểu nhầm ý. Cuối cùng, người viết kiểm tra và tinh chỉnh nếu văn bản từ AI chưa đúng ý. Thông thường có thể chỉnh lại Prompt bằng cách thêm chi tiết hoặc đặt câu hỏi phụ. Chỉ cần tiếp cận khoảng nửa buổi hoặc tối đa 1 ngày, người dùng có thể “viết văn, làm thơ” bằng AI. Thậm chí năng suất ào ạt hơn một nhà văn, nhà thơ vẫn viết trên giấy hoặc gõ lóc cóc trên laptop những suy nghĩ của riêng mình.
Quan sát những trường hợp có “dính líu” đến AI thời gian qua có thể thấy, AI xâm lấn phần lớn vào đời sống sáng tác của người trẻ, bởi họ dễ tiếp cận công nghệ hơn. Nhưng, không phải cây bút trẻ nào cũng thỏa hiệp, dễ dãi hay tự đánh mất mình cho AI trên hành trình văn chương. Nhà thơ Trần Đức Tín - Giải thưởng Tác giả trẻ Hội Nhà văn Việt Nam năm 2022 đã khẳng khái chia sẻ: “Tôi luôn nghĩ rằng sử dụng AI không phải là sáng tạo. Nó chỉ là công cụ và những thuật toán. AI chỉ ở mức độ kế thừa, có nghĩa là “nhai lại” của ai đó đã lưu dấu. Nó không phải là tác phẩm của sự sáng tạo, mà đã không phải là sự sáng tạo thì không thể gọi là tác phẩm văn học đúng nghĩa”.
Nhà văn Đặng Bá Canh cũng nêu rõ quan điểm: Sản phẩm từ AI như chính chúng ta sinh ra đứa con không phải máu thịt của mình. Những câu chữ không từ trí tuệ, cảm xúc của riêng mình thì không gọi đó là sự sáng tạo được. Nhà văn Trầm Hương, người luôn đọc rất nhiều, và chịu khó tiếp cận công nghệ lại càng lo lắng với vấn nạn AI đang xâm lấn chốn văn chương. Bằng kinh nghiệm hơn 40 năm cầm bút, chị cho rằng nếu không tỉnh táo cũng dễ bị mắc lừa khi đọc các tác phẩm văn học được tạo ra từ AI. Câu hỏi hơn nữa chính là công việc sáng tác rồi sẽ đi về đâu khi người viết gặp nhau không kể nhau nghe câu chuyện sáng tạo từ cảm xúc mà chỉ khoe nhau câu lệnh hay, những phần mềm AI tuyệt vời dùng để viết?
Không ít người viết nghiêm ngắn tin rằng, AI dù có thông minh đến đâu cũng không thay thế được người. Văn là người. Con người có tâm hồn. Tâm hồn không thể đánh cắp được nên nhà văn tự trọng không ai dùng AI để sáng tạo tác phẩm. Nếu người viết muốn đeo đuổi con đường văn chương bằng “ngõ tắt AI”, thậm chí từ tác phẩm nhỏ, lẻ đến cả cuốn sách, xét ra, cũng là quyền cá nhân. Nhưng, khi không dùng trái tim viết ra một tác phẩm văn học mà dùng phần mềm trí tuệ nhân tạo thì cái giá phải trả là sự tàn lụi, rỗng toác của tâm hồn mình.
