Phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước, kết hợp bảo tồn và phát triển kinh tế bền vững đang được kỳ vọng sẽ “gọi” đàn sếu trở về và sếu thả nuôi ở lại lâu dài.
Đưa sếu trở lại Tràm Chim
Mấy năm gần đây, số lượng sếu trở về Tràm Chim rất thấp, có năm không có cá thể nào. Theo Hội Sếu quốc tế, số lượng đàn sếu ở Campuchia và Việt Nam cũng suy giảm nghiêm trọng, từ khoảng 800 cá thể vào năm 2010 chỉ còn chưa đến 200 cá thể (số liệu thống kê tháng 5/2022). Với đà suy giảm nhanh chóng như hiện nay, đàn sếu hoang dã của Campuchia và Việt Nam đang đối diện với nguy cơ tuyệt chủng trong tương lai gần.
Sếu đầu đỏ là loài chim đặc hữu, từng được coi là niềm tự hào của vùng Đồng Tháp Mười. Trước đây, Vườn quốc gia Tràm Chim, với diện tích rộng 7.313 ha, là hệ sinh thái đất ngập nước còn sót lại của Đồng Tháp Mười xưa. Năm 2012, vườn được công nhận là khu Ramsar thứ tư của Việt Nam và thứ 2.000 của thế giới. Vườn là điểm đến quan trọng trong hành trình di cư của sếu đầu đỏ.
Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Hợp tác quốc tế, Vườn quốc gia Tràm Chim Đoàn Văn Nhanh cho rằng: Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sếu dần vắng bóng ở Tràm Chim là do biến đổi khí hậu, thay đổi thủy văn dòng Mê Kông, suy giảm sinh cảnh và thức ăn tự nhiên. Do đó, địa phương cần hành động khẩn cấp để vừa cứu một loài chim, vừa phục hồi toàn bộ hệ sinh thái đặc trưng của vùng Đồng Tháp Mười.
Từ năm 2022, tỉnh Đồng Tháp đã triển khai đề án “Bảo tồn và phát triển sếu đầu đỏ tại Vườn quốc gia Tràm Chim giai đoạn 2022-2032” với mục tiêu phục hồi đàn sếu thông qua việc tiếp nhận, nuôi dưỡng, nghiên cứu sinh sản và tái thả về môi trường tự nhiên, hướng đến xây dựng một quần thể sếu phát triển bền vững. Tỉnh đặt mục tiêu trong giai đoạn 2022-2028 sẽ tiếp nhận được 30 cá thể sếu từ Thái Lan về nuôi, chăm sóc và thả về môi trường thiên nhiên. Theo đề án Bảo tồn và phát triển sếu đầu đỏ, trong 10 năm, vườn sẽ nuôi dưỡng và thả ra tự nhiên khoảng 100 cá thể. Đàn sếu đầu đỏ thả ra có thể tự sinh sản, tồn tại ngoài tự nhiên và sinh sống quanh năm ở vườn.
Đến nay, tỉnh Đồng Tháp đã tiếp nhận 12 cá thể sếu đầu đỏ từ Thái Lan về Vườn quốc gia Tràm Chim. “Đưa đàn sếu trở về” là sự kiện nhằm hiện thực hóa công tác bảo tồn đa dạng sinh học cũng như cho sự phục hồi hệ sinh thái của Vườn quốc gia Tràm Chim. Giám đốc Vườn quốc gia Tràm Chim Nguyễn Văn Lâm cho biết: Căn cứ theo Biên bản ghi nhớ giữa Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp, Hội Sếu quốc tế, Hiệp hội Vườn thú Việt Nam và Tổ chức Công viên động vật học Thái Lan, sau thời gian triển khai, chương trình “Đưa đàn sếu trở về” đã đạt được những kết quả hết sức tích cực. Hằng năm, Hội Sếu quốc tế đã cử các chuyên gia đầu ngành sang tập huấn kỹ thuật chuyên sâu về chăm sóc sếu và phục hồi hệ sinh thái tại chỗ.
Chỉ dấu hệ sinh thái ở Tràm Chim
Sếu đầu đỏ là chỉ dấu hệ sinh thái ở Vườn quốc gia Tràm Chim. Sự hiện diện của sếu phản ánh môi trường sống vẫn còn đủ chất lượng để đáp ứng những yêu cầu rất khắt khe của loài này, trong đó có hệ động thực vật phong phú và cân bằng. Ông Đoàn Văn Nhanh cho biết thêm: Xuyên suốt 4 năm qua, từ những nỗ lực trong việc cải tạo sinh cảnh, phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước, đến việc triển khai các giải pháp khoa học, hợp tác quốc tế... tất cả đã từng bước mang lại những tín hiệu tích cực.
Cùng với công tác chăm sóc sếu, việc phục hồi sinh cảnh tiếp tục được đẩy mạnh. Hiện, diện tích quần xã lúa ma đạt khoảng 600 ha, tăng 139 ha; quần xã năng kim, nguồn thức ăn quan trọng của sếu đạt gần 148 ha. Vườn cũng kiểm soát các loài ngoại lai xâm lấn, cải tạo ao hồ và từng bước hoàn thiện môi trường sinh thái phục vụ công tác bảo tồn. Đáng chú ý, mô hình lúa sinh thái vùng đệm được triển khai tại xã Tràm Chim và xã Tam Nông với hơn 312 ha, thu hút 41 hộ dân tham gia. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành vùng sinh cảnh bền vững cho sếu đầu đỏ trong tương lai.
Thạc sĩ Nguyễn Hoài Bảo, Trường đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá: “Để sếu trở về cần tạo ra một “mảnh đất lành”, môi trường trong sạch làm nơi cư ngụ của sếu. Việc cải tạo, phục hồi hệ sinh thái và sinh cảnh sống của sếu, xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái bền vững (lúa), cần có sự kết hợp tốt giữa việc bảo đảm sinh kế người dân và môi trường chung quanh vùng nuôi thả sếu”. Theo Thạc sĩ Bảo, không chỉ dừng lại ở một năm, hai năm, công cuộc phục hồi môi trường sống cho sếu phải là câu chuyện dài hơi. Đối với mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái bền vững phải nhận được sự đồng hành, đồng tình ủng hộ, sự tin tưởng của người dân. Điều cốt lõi là tạo sinh kế, giúp nông dân nhìn thấy được lợi ích của việc chuyển đổi từ canh tác truyền thống sang mô hình lúa sinh thái, để trên mỗi mảng xanh của lúa, sếu và các loài chim muông có thể sinh sống mà không sợ hóa chất cùng sự ô nhiễm môi trường đe dọa.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Phước Thiện cho biết: “Vườn quốc gia Tràm Chim cần sự chung tay cộng đồng của người dân chung quanh. Do đó, tỉnh mong muốn người dân cùng nhau chia sẻ trách nhiệm của mình đối với việc bảo vệ, bảo tồn hệ sinh thái của Vườn quốc gia Tràm Chim. Việc người dân chuyển đổi sang các mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái, giảm tác động đến môi trường là tín hiệu tích cực, góp phần tạo dựng sinh cảnh phù hợp cho sếu đầu đỏ quay trở lại. Các đơn vị có liên quan tiếp tục mở rộng các mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn, phát triển lúa sinh thái gắn với sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm”.
