Tỉnh Thái Nguyên hiện có Vườn quốc gia Ba Bể, Khu dự trữ thiên nhiên Kim Hỷ, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc và Khu dự trữ thiên nhiên Thần Sa-Phượng Hoàng. Cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, khí hậu ôn hòa và đậm bản sắc văn hóa các dân tộc…, tất cả tạo nên tiềm năng rộng lớn cho phát triển du lịch sinh thái tại địa phương.
Theo Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc Lường Quốc Hải, khu có diện tích hơn 4.155 ha, riêng phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là hơn 2.500 ha. Trong khu có 653 loài thực vật bậc cao, trong đó có 54 loài quý hiếm được ghi vào sách đỏ Việt Nam, 9 loài được ghi danh mục đỏ IUCN. Hiện tại, tất cả những cây lớn ở đây đều được đánh số, theo dõi sinh trưởng và quản lý nghiêm ngặt. Đáng chú ý là nằm sâu trong những cánh rừng của khu bảo tồn còn nhiều di tích, chứng tích lịch sử từ thời kỳ Pháp thuộc. Đó là con đường mòn xếp bằng đá hộc dài hàng chục km vốn được người Pháp xây dựng để cưỡi ngựa du hí và chở quặng. Sau hàng trăm năm trải qua nắng mưa, tuyến đường này vẫn hiện hữu dù nhiều đoạn cỏ cây xâm lấn. Bên cạnh đó, hệ thống đường dây cáp tời quặng (di tích cấp tỉnh) - chứng tích về sự bóc lột của thực dân Pháp đối với công nhân mỏ chì, kẽm Bản Thi từ năm 1909-1941 cũng còn nhiều dấu tích.
Để khai thác tiềm năng du lịch trong khu bảo tồn này, năm 2024, tỉnh Bắc Kạn (cũ) đã phê duyệt đề án du lịch tại đây với mục tiêu phát triển 5 điểm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí. Trên cơ sở đề án, Ban quản lý khu đã mời gọi thuê môi trường rừng để phát triển du lịch tại 4 điểm và 9 tuyến du lịch trên diện tích gần 500 ha. Có thể thấy, ẩn sâu dưới những tán rừng Vườn quốc gia Ba Bể và các khu bảo tồn ở Thái Nguyên có rất nhiều tiềm năng, khi được “đánh thức”, những “bí mật rừng xanh” chắc chắn sẽ trở thành điểm hấp dẫn du khách.
Tại Khu dự trữ thiên nhiên Thần Sa-Phượng Hoàng, suối Mỏ Gà là thắng cảnh với thiên nhiên hùng vĩ và khí hậu mát lành. Sau khi tỉnh Thái Nguyên (cũ) cho đầu tư xây dựng, khu du lịch này đã thu hút hàng vạn du khách mỗi năm. Không chỉ vậy, ngành chức năng còn phát hiện hang động Mỏ Gà nằm sâu trong lòng núi đá dài hàng nghìn mét, kỳ bí, hấp dẫn. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và du lịch Thái Nguyên, đây là hang động có nước chảy dài, đẹp, nhiều tiềm năng phát triển du lịch mạo hiểm. Tỉnh Thái Nguyên đã mời các chuyên gia hang động người Anh và đơn vị du lịch mạo hiểm Oxalis Adventure khảo sát chuyên sâu. Từ những kết quả khai thác du lịch rất hiệu quả tại đây khi có đề án phát triển từ năm 2022, tỉnh đang tích cực triển khai thu hút đầu tư cho giai đoạn đến năm 2030. Theo đó, sẽ đầu tư các hạng mục chất lượng cao như cáp treo, cầu kính, du lịch mạo hiểm…; đặt mục tiêu đón khoảng 200.000 khách/năm, tạo việc làm cho khoảng 1.000 người.
Theo quy hoạch, giai đoạn 2026-2030 là thời điểm mở rộng quy mô, định hình sản phẩm đặc trưng và xây dựng thương hiệu du lịch sinh thái tại Khu dự trữ thiên nhiên Kim Hỷ trên bản đồ du lịch. Những hoạt động như: Đi bộ xuyên rừng, ngắm thú, nghiên cứu sinh học, tìm hiểu lễ hội dân gian… là các sản phẩm du lịch chính. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc cũng tập trung xây dựng các điểm tuyến du lịch xuyên rừng, giai đoạn 2026-2030 sẽ hoàn thiện, tạo doanh thu từ các dịch vụ nghỉ dưỡng, trải nghiệm, giáo dục môi trường, góp phần tự chủ tài chính cho Ban quản lý và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Trước đây, tỉnh Bắc Kạn (cũ) dù sở hữu Vườn quốc gia Ba Bể và hai khu bảo tồn, dự trữ thiên nhiên, nhưng vì thiếu nguồn lực và giao thông còn cách trở nên việc khai thác tiềm năng du lịch còn hạn chế. Giờ đây, khi hợp nhất để hình thành tỉnh Thái Nguyên mới, những tiềm năng này hứa hẹn được khai phá mạnh mẽ.
Mới nhất, cuối tháng 6/2025, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích danh thắng cấp Quốc gia đặc biệt hồ Ba Bể; giao tỉnh Thái Nguyên thực hiện quy hoạch này. Theo đó, khu vực lập quy hoạch có diện tích 10.048 ha, gồm: Khu vực bảo vệ I rộng hơn 952 ha; khu vực bảo vệ II rộng hơn 9.095 ha; khu vực phát huy giá trị di tích rộng hơn 136 ha nằm ngoài khu vực bảo vệ, được bổ sung vào quy hoạch nhằm tổ chức không gian tái định cư, giao thông, hạ tầng kỹ thuật, các công trình dịch vụ phụ trợ,...
Theo quy hoạch, hồ Ba Bể là hạt nhân, xác lập 4 không gian chức năng chính: Phía bắc khai thác giá trị cảnh quan sông, thác, hang động tự nhiên, văn hóa bản địa, đầu mối kết nối với Na Hang (tỉnh Tuyên Quang). Phía nam hình thành không gian bảo tồn, phát huy văn hóa, kiến trúc bản địa, cảnh quan, du lịch dọc sông Lèng. Phía đông xây dựng trung tâm đón tiếp, điều hành, khai thác sản phẩm du lịch sinh thái, giáo dục môi trường, nghỉ dưỡng gắn với Vườn quốc gia Ba Bể. Phía tây là không gian bảo tồn, khai thác văn hóa cộng đồng người H’Mông kết hợp du lịch nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí và sinh thái.
Mục tiêu cụ thể được Chính phủ đặt ra ở quy hoạch là phát triển du lịch hồ Ba Bể bền vững, hình thành thương hiệu đặc sắc, trở thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030 và trung tâm du lịch trọng điểm của toàn vùng trung du và miền núi Bắc Bộ. Ngoài ra, nhằm tháo gỡ cản trở về giao thông, tỉnh Thái Nguyên đã kiến nghị Trung ương để chuẩn bị triển khai các dự án các đường cao tốc Hà Nội-Thái Nguyên-Chợ Mới, Thái Nguyên-Lạng Sơn và Bắc Kạn- Cao Bằng.
