Khoanh vùng nguy cơ ngập lụt bằng công nghệ viễn thám

Ngập lụt đang trở thành thách thức lớn đối với Hà Nội, khi đô thị hóa nhanh làm gia tăng tình trạng bê-tông hóa và suy giảm khả năng thoát nước tự nhiên. Việc ứng dụng công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) đã mở ra hướng tiếp cận mới, giúp nhận diện, khoanh vùng và cảnh báo các khu vực có nguy cơ ngập úng.

Tình trạng ngập lụt tại Hà Nội mỗi khi trời mưa lớn. (Ảnh: HUY HOÀNG)
Tình trạng ngập lụt tại Hà Nội mỗi khi trời mưa lớn. (Ảnh: HUY HOÀNG)

Ngập lụt đang trở thành thách thức lớn đối với Hà Nội, khi đô thị hóa nhanh làm gia tăng tình trạng bê-tông hóa và suy giảm khả năng thoát nước tự nhiên. Việc ứng dụng công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) đã mở ra hướng tiếp cận mới, giúp nhận diện, khoanh vùng và cảnh báo các khu vực có nguy cơ ngập úng do mưa lớn kéo dài.

Chỉ trong những ngày cuối tháng 8 năm 2025, Hà Nội đã chịu đựng một cơn mưa khủng khiếp do ảnh hưởng của bão Kajiki, khiến thành phố chìm trong biển nước. Nguyên nhân là lượng mưa lớn, hệ thống thoát nước quá tải nhưng điều đáng quan ngại là quá trình đô thị hóa đã làm biến mất nhiều ao hồ - vốn là nơi tiêu thoát nước tự nhiên.

Bên cạnh đó, hệ thống quy hoạch thoát nước chưa đồng bộ; có những khu phố cổ dù hạ tầng cũ kỹ nhưng mưa lớn hầu như không bị ngập, cho thấy việc quy hoạch hợp lý sẽ quyết định khả năng chống ngập.

Ngập lụt thường xảy ra trên diện rộng, khó giám sát toàn diện bằng các phương pháp mặt đất. Chỉ khi quan sát từ trên cao bằng vệ tinh mới có được cái nhìn tổng thể. Ở những nơi địa hình phức tạp, núi cao, khó tiếp cận thì ảnh viễn thám là công cụ duy nhất có thể cung cấp dữ liệu đồng bộ và khách quan.

Đáng chú ý, kho dữ liệu lịch sử kéo dài tới 40 năm là một “ngân hàng thông tin” vô giá giúp phân tích biến đổi lâu dài của môi trường và địa hình. Để nghiên cứu nguy cơ ngập úng, nhóm các nhà khoa học đã sử dụng tư liệu viễn thám kết hợp GIS. Dữ liệu vệ tinh DMC L1R và SPOT5 với độ phân giải từ 10-32m được xử lý, hiệu chỉnh và chồng ghép với dữ liệu địa hình (DEM), lượng mưa thực đo cùng mạng lưới giao thông. Phương pháp lấy ngưỡng phổ cận hồng ngoại (NIR) cho phép tách lọc các khu vực bị ngập nước trong trận mưa lịch sử tháng 11/2008. Tiếp đó, các điểm ngập úng được thống kê, bổ sung vào mô hình phân tích. Việc chồng lớp dữ liệu giúp xác định rõ những tuyến đường, khu dân cư và khu vực đô thị thường xuyên chịu ảnh hưởng ngập.

z6962546648197-0708c545a732b330157c03d0ce9924ae-1205.jpg
Tình trạng ngập lụt tại Hà Nội mỗi khi trời mưa lớn. (Ảnh: HUY HOÀNG)

Kết quả nghiên cứu cho thấy, dù lượng mưa những năm sau đó thấp hơn nhiều so với năm 2008, tình trạng ngập úng tại Hà Nội vẫn xảy ra trên diện rộng, nhất là tại các khu vực có cao độ từ 1-3,8m. Các tuyến đường như Phạm Văn Đồng, Phạm Hùng, Tây Sơn-Thái Hà, Phạm Ngọc Thạch, Đại La, Huỳnh Thúc Kháng… là những “điểm nóng” về ngập.

Bằng việc kết hợp dữ liệu vệ tinh, DEM và GIS, nhóm nghiên cứu đã xây dựng mô hình 3D minh họa trực quan phạm vi các khu vực dễ bị ảnh hưởng bởi mưa lớn. Đây là công cụ hỗ trợ hữu hiệu cho các nhà quản lý khi đưa ra giải pháp quy hoạch, phát triển hạ tầng đô thị cũng như lập kế hoạch phòng chống thiên tai.

Lãnh đạo Cục Viễn thám quốc gia cho rằng: Ưu điểm lớn nhất của công nghệ viễn thám là khả năng bao quát diện rộng, cung cấp thông tin khách quan, liên tục giúp chúng ta theo dõi, phân tích và đưa ra cảnh báo sớm. Khi kết hợp với GIS, dữ liệu không chỉ dừng ở hiện trạng mà còn phục vụ mô phỏng, dự báo, từ đó hỗ trợ quản lý đô thị một cách khoa học hơn.

Khi chồng ghép ảnh vệ tinh với DEM và bản đồ giao thông, chúng ta có thể mô hình hóa cụ thể những đoạn đường, khu dân cư bị ngập; đây là cơ sở rất quan trọng để lập bản đồ cảnh báo sớm. Tuy nhiên, để phục vụ dự báo cần có chuỗi dữ liệu theo thời gian chứ không chỉ một vài ảnh đơn lẻ, giúp phân tích được quy luật và đưa ra cảnh báo sớm chính xác.

Các nhà khoa học nhận định, nhằm nâng cao hiệu quả khoanh vùng ngập, cần tập trung vào việc hoàn thiện dữ liệu DEM chi tiết, cập nhật mô hình số độ cao tỷ lệ lớn, phục vụ xác định khu vực trũng thấp, tính toán chính xác khả năng ngập; bổ sung các trạm quan trắc IoT tại khu vực trọng yếu để kết hợp dữ liệu mưa, mực nước theo thời gian thực với ảnh vệ tinh.

Cần có sự phối hợp liên ngành để đơn vị viễn thám cung cấp dữ liệu vệ tinh, còn doanh nghiệp hạ tầng cần chia sẻ bản đồ chuyên ngành, bản đồ hệ thống thoát nước nhằm tích hợp thành cơ sở dữ liệu thống nhất. Ngoài ra, cần phát triển bản đồ nguy cơ ngập động; không chỉ ghi nhận hiện trạng, bản đồ cần cập nhật theo thời gian, mô phỏng kịch bản ngập phục vụ dự báo và cảnh báo sớm.

Chúng ta không thể ngăn mưa, nhưng có thể giảm ngập bằng khoa học. Viễn thám và GIS chính là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị, trợ giúp hiệu quả khi những nhà quản lý ra quyết định liên quan đến quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất đô thị.

Phó Cục trưởng Cục Viễn thám quốc gia Phạm Minh Hải

Để công nghệ thật sự đi vào cuộc sống, chính sách và hành lang pháp lý phải phù hợp, đầu tư mạnh cho hệ thống dự báo thời tiết, mô hình mô phỏng thoát nước và dữ liệu không gian đô thị; hoàn thiện khung pháp lý, coi dữ liệu viễn thám và GIS là căn cứ chính thức trong phê duyệt quy hoạch, đánh giá tác động môi trường, cấp phép xây dựng.

Phó Cục trưởng Cục Viễn thám quốc gia Phạm Minh Hải chia sẻ: “Chúng ta không thể ngăn mưa, nhưng có thể giảm ngập bằng khoa học. Viễn thám và GIS chính là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị, trợ giúp hiệu quả khi những nhà quản lý ra quyết định liên quan đến quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất đô thị.

Có thể bạn quan tâm

[Video] Dự báo thời tiết ngày 15/3/2026: Không khí lạnh suy yếu, cả nước chuyển trạng thái nắng ráo về chiều

[Video] Dự báo thời tiết ngày 15/3/2026: Không khí lạnh suy yếu, cả nước chuyển trạng thái nắng ráo về chiều

Hôm nay, đới gió Đông Nam ẩm gây tình trạng mưa phùn, nồm ẩm và sương mù dày đặc cho khu vực Bắc Bộ vào sáng sớm. Trong khi đó, miền Trung thời tiết cải thiện rõ rệt với nắng hửng về chiều, còn tại Nam Bộ và Cao nguyên Trung Bộ, nắng nóng cục bộ bắt đầu xuất hiện trên diện rộng khi mùa khô bước vào giai đoạn cao điểm.

[Video] Dự báo thời tiết ngày 14/3/2026: Không khí ẩm bao phủ Bắc Bộ, Trung Bộ duy trì trạng thái mưa lạnh

[Video] Dự báo thời tiết ngày 14/3/2026: Không khí ẩm bao phủ Bắc Bộ, Trung Bộ duy trì trạng thái mưa lạnh

Hôm nay, không khí ẩm từ biển gây hiện tượng sương mù và mưa nhỏ cho miền Bắc vào sáng sớm. Trong khi đó, miền Trung vẫn duy trì trạng thái nhiều mây, mưa rào do tác động của gió Đông Bắc và địa hình. Khu vực phía Nam thời tiết ổn định hơn với nắng gián đoạn, thuận lợi cho các hoạt động ngoài trời.

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 14/3/2026: Bắc Bộ sương mù dày, miền Trung mưa dông diện rộng

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 14/3/2026: Bắc Bộ sương mù dày, miền Trung mưa dông diện rộng

Các tỉnh Bắc Bộ đón đới gió ẩm gây hiện tượng sương mù dày và mưa nhỏ rải rác; trong khi đó, không khí lạnh kết hợp địa hình tiếp tục gây mưa dông tại miền Trung. Khu vực Nam Bộ và Cao Nguyên duy trì trạng thái nắng ráo ổn định nhưng cần lưu ý các diễn biến gió mạnh trên biển.

(Ảnh: THẾ ĐẠI)

Cập nhật dự báo thời tiết các khu vực trên cả nước dịp bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI

Dự báo thời tiết phục vụ công tác tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, từ ngày 13-16/3/2026, nhiều khu vực trên cả nước phổ biến ít mưa, trời rét về đêm và sáng ở miền bắc; Nam Bộ ngày nắng, có nơi nắng nóng. Trên biển có gió đông bắc mạnh, biển động.

[Video] Dự báo thời tiết ngày 12/3/2026: Miền Bắc đón mưa dông, cảnh báo xâm nhập mặn tại Nam Bộ diễn biến phức tạp

[Video] Dự báo thời tiết ngày 12/3/2026: Miền Bắc đón mưa dông, cảnh báo xâm nhập mặn tại Nam Bộ diễn biến phức tạp

Hôm nay, thời tiết nước ta có sự phân hóa rõ rệt do tác động của không khí lạnh tăng cường yếu. Trong khi miền Bắc và miền Trung đón mưa rào rải rác, thì khu vực Nam Bộ tiếp tục nắng mạnh, đặc biệt là tình trạng xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long vẫn diễn biến phức tạp.

Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia đề nghị Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động theo dõi, ứng phó với các hình thái thời tiết nguy hiểm có thể xảy ra trong thời gian diễn ra bầu cử. (Ảnh minh họa: Báo Nhân Dân)

Chủ động ứng phó thiên tai trong thời gian diễn ra bầu cử

Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia vừa có văn bản đề nghị Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chủ động theo dõi, ứng phó với các hình thái thời tiết nguy hiểm có thể xảy ra trong thời gian diễn ra bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp.

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 12/3/2026: Bắc Bộ tăng nhiệt trước khi đón mưa dông, Nam Bộ bước vào cao điểm nắng ráo

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 12/3/2026: Bắc Bộ tăng nhiệt trước khi đón mưa dông, Nam Bộ bước vào cao điểm nắng ráo

Khối không khí lạnh suy yếu khiến nền nhiệt miền Bắc tăng nhẹ, tuy nhiên khu vực Tây Bắc Bộ cần đề phòng mưa rào và dông vào chiều tối do hội tụ gió. Tại miền Trung, mưa có xu hướng quay trở lại tập trung từ Quảng Trị đến Quảng Ngãi. Trong khi đó, miền Đông Nam Bộ bắt đầu xuất hiện nắng nóng cục bộ.