Xuất phát từ những quan sát rất đời thường về nỗi nhọc nhằn của người nông dân trước sâu bệnh và thời tiết khắc nghiệt, Hà My và Nam Phương, hai nữ sinh Trường THCS Phan Đình Phùng (tỉnh Quảng Trị), đã phát triển mô hình đèn năng lượng mặt trời bẫy côn trùng sau thời gian tham gia Câu lạc bộ Girls in Tech do Plan International Việt Nam phối hợp cùng Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Trị triển khai trên địa bàn tỉnh. Mô hình được thử nghiệm tại địa phương, góp phần giảm 30-50% lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng và giành nhiều giải thưởng tại các cuộc thi khoa học-kỹ thuật, sáng tạo trẻ của tỉnh. Thành quả ấy cho thấy, khoa học-công nghệ không còn là khái niệm xa vời với trẻ em gái vùng nông thôn nếu các em được học tập trong môi trường phù hợp.
Trên thực tế, bức tranh giáo dục STEM đang dần mở rộng. Nhiều trường học tại Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng cùng các địa phương trong khu vực đã đưa giáo dục STEM vào hoạt động trải nghiệm, tổ chức Ngày hội STEM, thi nghiên cứu khoa học-kỹ thuật, robotics và đổi mới sáng tạo, tạo cơ hội để học sinh, đặc biệt là nữ sinh, phát triển tư duy khoa học thông qua giải quyết những vấn đề gắn với cuộc sống địa phương.
Điểm đáng chú ý là những hoạt động này không còn đơn thuần hướng tới việc tạo ra các sản phẩm dự thi, mà từng bước chuyển sang phát triển năng lực giải quyết vấn đề, tư duy phản biện, kỹ năng số và khả năng làm việc nhóm - những năng lực cốt lõi của công dân trong kỷ nguyên số.
Đó cũng là định hướng xuyên suốt của Bộ Giáo dục và Đào tạo khi triển khai giáo dục STEM trong các trường phổ thông theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Thay vì học kiến thức theo từng môn học riêng lẻ, học sinh được khuyến khích vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các vấn đề thực tiễn, từ sản xuất nông nghiệp, bảo vệ môi trường đến thích ứng với biến đổi khí hậu. Cùng với đó, Cuộc thi Khoa học kỹ thuật dành cho học sinh trung học, các Ngày hội STEM và phong trào sáng tạo trẻ do Đoàn Thanh niên, Hội đồng Đội phát động đang trở thành những “bệ phóng” giúp nhiều ý tưởng của học sinh được hiện thực hóa.
Tuy nhiên, khoảng cách giới trong lĩnh vực khoa học-công nghệ vẫn là thách thức không nhỏ. Chính vì vậy, bên cạnh các chính sách của Nhà nước, nhiều mô hình thực tế đang hướng đến tập trung giải quyết vấn đề này. Những mô hình như Girls in Tech của Plan International Việt Nam, chương trình Skills4Girls của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNICEF Việt Nam) hay dự án thúc đẩy giáo dục STEM bình đẳng giới của UNESCO đều hướng tới mục tiêu chung: giúp trẻ em gái, đặc biệt ở vùng khó khăn, được tiếp cận công nghệ, phát triển kỹ năng số, tăng sự tự tin và nuôi dưỡng khát vọng theo đuổi các ngành nghề STEM trong tương lai. Không chỉ đầu tư thiết bị, các chương trình còn đào tạo giáo viên, xây dựng câu lạc bộ công nghệ, không gian sáng chế (makerspace), kết nối cố vấn và tạo môi trường để chính các em gái dẫn dắt các dự án cộng đồng.
Theo UNICEF, phụ nữ hiện chiếm chưa đến 30% lực lượng lao động STEM trên toàn cầu. Tại Việt Nam, những định kiến như “con gái không phù hợp với công nghệ” vẫn tồn tại ở không ít gia đình và cộng đồng, khiến nhiều em gái, nhất là ở vùng nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ít có cơ hội tiếp cận các lĩnh vực khoa học-công nghệ, kỹ thuật và toán học.
