Ở xóm Ngọc Chung, xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng, nghệ thuật múa kỳ lân vẫn được những nghệ nhân người Nùng gìn giữ như một phần không thể thiếu của đời sống văn hóa bản địa. Với đồng bào Nùng, kỳ lân tượng trưng cho sự thịnh vượng, hạnh phúc và no đủ. Kỳ lân xuất hiện ở đâu, niềm vui theo đến đó. Những động tác mạnh mẽ, khuôn mặt dữ tợn còn mang ý nghĩa xua đi điều xấu, đem lại bình an cho bản làng. Bởi vậy, thiếu điệu múa kỳ lân cũng đồng nghĩa ngày hội, ngày xuân vơi đi một phần sắc màu và sinh khí.
Độc đáo từ hình hài kỳ lân
Múa kỳ lân của người Nùng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như kỳ lân, phụ, loòng phụ…, song ở Cao Bằng, “múa kỳ lân” là cách gọi thông dụng nhất. Điểm dễ nhận biết nằm ở chiếc đầu kỳ lân có hình tròn gần giống chiếc nón vành rộng, phủ kín những đường nét trang trí nhiều màu sắc.
Sự độc đáo của múa kỳ lân không chỉ nằm ở tạo hình mà còn thể hiện qua hệ thống động tác. Người múa phải thực hiện nhuần nhuyễn các thế xuống tấn, đi đường, múa chào, kính bái tại miếu hay gian thờ. Xen giữa những bước múa là các bài quyền, kiếm và binh khí, đòi hỏi người biểu diễn có sức khỏe, độ dẻo dai và kỹ năng võ thuật nhất định. Chính sự kết hợp giữa vũ đạo và các động tác võ thuật đã tạo nên tiết tấu khỏe khoắn, khác biệt, đồng thời phản ánh tinh thần thượng võ vốn hiện diện rõ nét trong đời sống của cư dân miền núi.
Một cuộc múa kỳ lân cũng không thể tách rời âm thanh của trống, chiêng, chũm chọe cùng hệ thống đạo cụ và nhân vật phụ như mặt báo đông, mặt nả lình hay còn gọi là mặt khỉ. Tùy không gian và mục đích biểu diễn, đội múa có thể thực hiện múa chào thần thánh, múa chúc mừng năm mới tại các gia đình, múa đi đường, múa trong hội lồng tồng, kết hợp trò vui của khỉ, báo đông hay biểu diễn võ thuật. Sự đan xen giữa âm nhạc, động tác và trò diễn khiến mỗi cuộc múa trở thành một chỉnh thể sinh động, vừa trang nghiêm vừa náo nhiệt.
Mang theo ước vọng bản làng
Trong quan niệm của người Nùng, kỳ lân không đơn thuần là một linh vật để biểu diễn. Hình ảnh ấy gắn với niềm tin về sự thịnh vượng, phát đạt và một năm mới tốt đẹp hơn. Vì thế, vào những ngày đầu năm, đặc biệt mùng 1, mùng 2 Tết âm lịch, nhiều gia đình ở khu vực Trùng Khánh thường mời đội múa kỳ lân vào nhà. Người dân tin rằng kỳ lân xuất hiện sẽ giúp xua đuổi tà ma, ôn dịch, đem lại thái bình và báo hiệu một năm sung túc.
Qua nhiều thế hệ, điệu múa đã trở thành cách người Nùng gửi gắm nhân sinh quan, thế giới quan và những mong ước về sức khỏe, bình an, đủ đầy. Giá trị của nó vì thế không chỉ nằm trong từng động tác đẹp mắt, mà còn ở khả năng kết nối các thế hệ với ký ức văn hóa của cộng đồng.
Ngày nay, múa kỳ lân đã vượt khỏi không gian bản làng để xuất hiện tại nhiều hoạt động, sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh. Việc quảng bá rộng hơn mở ra cơ hội để di sản tiếp tục được nhận diện, song giá trị cốt lõi vẫn nằm ở những nghệ nhân và cộng đồng đang trực tiếp thực hành, truyền dạy. Khi tiếng trống còn vang trong ngày hội, khi chiếc đầu kỳ lân vẫn được nâng lên bằng sự thành kính, một nét văn hóa đặc sắc của người Nùng nơi miền biên viễn Cao Bằng vẫn tiếp tục được nối dài.
