Theo Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, việc nhận diện chính xác các khu vực có nguy cơ cao là cơ sở để tổ chức theo dõi, cảnh báo, sơ tán dân và giảm thiểu thiệt hại. Vì vậy, dữ liệu và công nghệ cần được đưa sâu hơn vào công tác phòng, chống thiên tai, đồng thời kết nối với hệ thống cảnh báo tại cơ sở và cộng đồng.
Khác với cách đánh giá chủ yếu dựa vào lịch sử thiên tai và khảo sát thực địa trước đây, Thông tư 97/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 15/2/2026, đưa phương pháp định lượng vào lập bản đồ nguy cơ lũ quét, sử dụng chỉ số tiềm năng lũ quét (FFPI) trên cơ sở tổng hợp các yếu tố về địa hình, đất, thảm phủ, khả năng trữ nước và năng lượng dòng chảy.
Cách tiếp cận này giúp chuyển từ câu hỏi “khu vực nào từng xảy ra thiên tai” sang xác định cụ thể hơn “khu vực nào có nguy cơ xảy ra thiên tai”. Lào Cai là địa phương đang cụ thể hóa cách làm này. Theo phương án ứng phó với thiên tai được tỉnh ban hành tháng 6/2026, địa phương vận hành 90 trạm đo mưa tự động, ba trạm thời tiết tổng hợp và hai hệ thống cảnh báo sạt lở đất; đồng thời khai thác dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn, radar thời tiết và các phần mềm phân tích nguy cơ. Qua rà soát, toàn tỉnh xác định 3.428 điểm, khu vực có nguy cơ thiên tai, liên quan hơn 23.000 hộ dân.
Theo ông Nguyễn Thái Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lào Cai, việc rà soát, cập nhật các điểm nguy cơ phải được thực hiện thường xuyên để phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành và xây dựng phương án sơ tán. Nếu bản đồ nguy cơ trả lời câu hỏi “ở đâu có thể xảy ra”, thì quan trắc tại chỗ giúp trả lời “khi nào nguy cơ đang tăng lên”, tạo cơ sở cho việc bố trí dân cư, công trình và xây dựng phương án sơ tán phù hợp.
Một hướng tiếp cận khác là ứng dụng thiết bị bay không người lái, công nghệ quét laser và mô hình địa hình số trong khảo sát, giám sát những khu vực có dấu hiệu bất ổn, như tại Lào Cai, Sơn La, Hòa Bình. Các công nghệ này cho phép thu thập dữ liệu địa hình với độ chi tiết cao, hỗ trợ phát hiện biến đổi địa hình, vết nứt, bậc trượt mà quan sát thông thường khó nhận biết. Khi tích hợp với bản đồ nguy cơ, dữ liệu giúp cơ quan chức năng xác định khu vực cần theo dõi thường xuyên, hạn chế xây dựng hoặc tính toán phương án di dời dân cư.
Một thay đổi quan trọng khác là phát huy vai trò của cộng đồng trong phòng ngừa thiên tai. Với địa bàn miền núi rộng, dân cư phân tán, nhiều thôn, bản cách xa trung tâm, một cảnh báo dù chính xác nhưng không đến được người dân hoặc không chuyển thành hành động cụ thể thì hiệu quả vẫn hạn chế.
Bởi vậy, hệ thống cảnh báo cần được tổ chức nhiều tầng, từ cơ quan chuyên môn đến chính quyền xã, thôn, bản và người dân; kết hợp dữ liệu quan trắc với loa truyền thanh, còi báo động, điện thoại và các hình thức truyền tin phù hợp từng cộng đồng.
Từ thực tiễn đó, phòng, chống thiên tai cần hình thành một chuỗi khép kín: Nhận diện nguy cơ - quan trắc - phân tích dữ liệu - cảnh báo - truyền tin - sơ tán - giảm thiệt hại. Đây cũng là hướng để miền núi chuyển mạnh từ “ứng phó khi xảy ra” sang chủ động phòng ngừa trước khi thiên tai xảy ra.
Sáu tháng đầu năm 2026, thiên tai gây thiệt hại lớn tại nhiều tỉnh miền núi phía bắc. Tuyên Quang xảy ra bảy đợt thiên tai, làm hai người chết, chín người bị thương; hơn 3.000 nhà bị tốc mái, hư hỏng, hơn 2.500 ha cây trồng và hơn 1.780ha rừng bị thiệt hại; tổng thiệt hại ước khoảng 207 tỷ đồng. Cao Bằng ghi nhận 6 đợt thiên tai, tổng thiệt hại hơn 104 tỷ đồng. Tại Điện Biên, 14 vụ thiên tai làm một người chết, sáu người bị thương nhẹ, 332 nhà bị ảnh hưởng, 28 nhà hư hại, 749 ha lúa và 48 ha hoa màu thiệt hại; tổng thiệt hại khoảng 8,25 tỷ đồng.
