Tam Đảo được biết đến như một dãy núi hùng vĩ với rừng đặc dụng và khu du lịch nổi tiếng. Cho đến nay, rừng Tam Đảo (gồm rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) đã được bảo vệ tốt. Tuy nhiên, trong bối cảnh du lịch Tam Đảo đã “chạm trần” những năm gần đây, cần có tư duy mới về phát triển kinh tế rừng, biến rừng thành “vàng” từ các hoạt động kinh tế.
Ngoài dịch vụ du lịch của thôn Tam Đảo (trước đây là thị trấn du lịch Tam Đảo), phần lớn nguồn thu đến từ các hoạt động tham quan, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường. Do nguồn thu ít ỏi và có quá ít hoạt động kinh tế, Vườn quốc gia Tam Đảo thiếu kinh phí trang trải và khó mở rộng hoạt động hợp tác đầu tư với các đơn vị khác. Trong khi Dự án Khu du lịch sinh thái Tam Đảo 2 (thuộc địa bàn xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ) được khởi công từ năm 2016, nhưng đến nay vẫn ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Nếu không truyền thông tốt và đạt được sự đồng thuận cao, dự án này sẽ khó triển khai vì nằm trong vùng lõi rừng nguyên sinh.
Một trong những hướng phát triển kinh tế từ rừng là triển khai cơ chế cho thuê môi trường rừng theo quy định của Luật Lâm nghiệp. Ông Đỗ Thanh Hải, Giám đốc Vườn quốc gia Tam Đảo cho biết: Theo Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Vườn quốc gia Tam Đảo giai đoạn 2021-2030 được Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt, Vườn quốc gia Tam Đảo được quy hoạch 18 điểm với diện tích 1.271,65 ha để phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và giải trí. Đến nay một số đơn vị có nhu cầu thuê môi trường rừng đang triển khai các bước chuẩn bị hồ sơ, thủ tục cho thuê môi trường rừng.
Công ty cổ phần đầu tư Lạc Hồng là doanh nghiệp tiên phong trong lĩnh vực thuê môi trường rừng và đã triển khai thành công một số dự án tại khu vực Tam Đảo như cáp treo Tây Thiên, Khu du lịch sinh thái số 2 Nam Tam Đảo (sân golf Thanh Lanh). Công ty mong muốn triển khai các dự án thuê môi trường rừng tại Vườn quốc gia Tam Đảo để du khách được trải nghiệm. Song quá trình nghiên cứu thực tế phát sinh một số vướng mắc... Bà Đặng Thị Như Quỳnh, Giám đốc chi nhánh Công ty cổ phần đầu tư Lạc Hồng dẫn chứng: “Theo Nghị định số 42/2026/NĐ-CP ngày 26/1/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định trong lĩnh vực lâm nghiệp và kiểm lâm, tỷ lệ các công trình được xác định trong đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí không vượt quá 5% diện tích trong hợp đồng. Do mật độ xây dựng quá thấp và nhà đầu tư không được giao đất, dẫn đến khó triển khai các dự án thuê môi trường rừng”.
Xét về thực tế, các mô hình nghỉ dưỡng sinh thái cao cấp, du lịch chữa lành, du lịch khám phá khoa học, trải nghiệm sinh thái trong rừng tự nhiên là phân khúc mà Khu du lịch quốc gia Tam Đảo có nhiều lợi thế cạnh tranh. Các dự án kiểu này dựa trên giá trị thiên nhiên sẵn có, hạn chế tối đa tác động đến hệ sinh thái rừng, đem lại cho du khách trải nghiệm cảm giác sống giữa rừng, lắng nghe tiếng chim hót, hít thở bầu không khí trong lành và tận hưởng môi trường thiên nhiên tươi đẹp. Bên cạnh đó, khu vực Tam Đảo có thể quy hoạch các vùng dược liệu tập trung dưới tán rừng, kết hợp bảo tồn nguồn gene với phát triển sản xuất hàng hóa. Cùng với việc mở rộng cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng, Tam Đảo cần chuẩn bị điều kiện để tham gia thị trường tín chỉ carbon vì các khu rừng nguyên sinh cũng là nguồn tài sản có giá trị cao.
Ông Trần Anh Tú, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tam Đảo cho biết: “Xã đề xuất một loạt sáng kiến để hỗ trợ phát triển du lịch Tam Đảo, như: Xây dựng bãi đỗ xe dưới chân núi để hạn chế tắc đường; phục hồi các tuyến đường dạo trong rừng; xây dựng hệ thống xử lý nước thải; sử dụng 155,6 ha đất rừng phòng hộ bao quanh thị trấn Tam Đảo (cũ) để phát triển các mô hình du lịch thuê môi trường rừng”. Cùng với đó xã Tam Đảo mong muốn tỉnh sớm thu hồi và cho phép cải tạo các diện tích đất bỏ không để có thêm không gian công cộng. Nhiều hồ nước, cảnh quan thuộc dãy núi Tam Đảo cũng có thể đưa vào khai thác du lịch. Thị trấn Tam Đảo từng được vinh danh là “Thị trấn du lịch hàng đầu thế giới”, nay là thôn Tam Đảo. Về lâu dài cần nghiên cứu tìm một cái tên thích hợp cho điểm du lịch này để giữ được thương hiệu du lịch quốc tế.
Tại buổi làm việc với các xã Tam Đảo, Đại Đình và Đạo Trù vào tháng 6/2026, Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ Phạm Đại Dương yêu cầu các ngành và địa phương chú trọng đầu tư cho hạ tầng văn hóa, khẩn trương nghiên cứu, xây dựng các thiết chế văn hóa mang tính đặc trưng tại Khu du lịch Tam Đảo. Mọi phương án quy hoạch xây dựng, phát triển giao thông và quản lý kiến trúc đô thị, nông thôn đều phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo đảm sự hài hòa tuyệt đối với cảnh quan thiên nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học.
Nhìn về tương lai, Khu du lịch quốc gia Tam Đảo kỳ vọng sẽ có các tuyến du lịch khám phá-trekking, trung tâm du lịch giáo dục rừng, khu bảo tồn-phát triển dược liệu, các làng sinh thái cộng đồng ở vùng đệm và hệ thống giao thông sinh thái. Nhà nước cần sửa đổi quy định để thu hút các dự án thuê môi trường rừng chất lượng cao, phát triển dược liệu dưới tán rừng, mở rộng dịch vụ môi trường rừng và tạo cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương. Chỉ khi ấy các xã thuộc khu vực Tam Đảo mới có nguồn thu trong khi vẫn giữ được những cánh rừng nguyên sinh quý giá.
