Trong khi đó, công tác bồi thường, hỗ trợ còn vướng mắc do áp dụng chính sách đất đai mới và chưa xác định rõ nguyên nhân, trách nhiệm liên quan hoạt động khai thác cát, vận hành thủy điện.
Đến nay, tỉnh vẫn chưa có giải pháp khắc phục triệt để tình trạng sạt lở, khiến người dân luôn lo lắng mất đất sản xuất.
Ám ảnh tình trạng sạt lở đất
Dọc sông K'rông Nô, đoạn qua thôn 3, xã Nam Ka, những bờ vực dựng đứng, nham nhở kéo dài hàng ki-lô-mét. Mỗi khi nước sông dâng cao rồi rút nhanh, từng mảng đất trồng ngô, khoai của người dân lại đổ ụp xuống dòng nước. Để bảo đảm an toàn giao thông, Ủy ban nhân dân xã phải căng dây, cắm biển cấm xe bốn bánh lưu thông trên tuyến đường liên xã dọc sông.
Ông Hoàng Văn Đà (thôn 3, xã Nam Ka) cho biết: “Tình trạng sạt lở bờ sông đã diễn ra nhiều năm nay và cuốn trôi hơn một nửa đất canh tác của gia đình. Ba năm gần đây, mỗi năm dòng nước ăn sâu vào bờ từ 10-15m. Hằng ngày nhìn đất sản xuất của mình bị đổ ụp xuống sông, người dân cũng bất lực”.
Cạnh rẫy ông Đà, diện tích đất sản xuất của gia đình ông Hoàng Văn Trọng cũng bị sạt lở hơn 2 ha. Mất kế sinh nhai, ông Trọng đành sang tỉnh Gia Lai thuê đất kiếm sống. Đứng bên bờ sông K'rông Nô, bà Bùi Thị Nự (thôn 3) lo lắng nói: “Mỗi khi nước sông rút nhanh, từng mảng đất lớn bên bờ sông đổ sụp xuống lòng sông đã trở thành nỗi ám ảnh của những người dân sinh sống hai bên bờ”.
Tình trạng sạt lở bờ sông K'rông Nô, đoạn qua xã Nam Ka giáp ranh giữa Đắk Lắk và Lâm Đồng không chỉ do quy luật tự nhiên mà còn chịu tác động tổng hợp của các yếu tố địa chất, thủy văn và con người. Giám đốc Công ty Thủy điện Buôn Kuốp Trần Văn Khánh cho biết, nền địa chất khu vực này yếu, đất cát pha rời rạc, lòng sông uốn khúc liên tục tạo ra các vùng xoáy có sức xói mòn mạnh. Việc vận hành điều tiết phát điện làm mực nước sông dao động theo chu kỳ ngày đêm, tạo áp lực thấm, gây mất ổn định bờ dốc. Từ khi thủy điện Buôn Kuốp đi vào hoạt động, bùn cát thượng nguồn bị giữ lại trong lòng hồ khiến khu vực hạ du gần như không được bổ sung cát, phù sa. Trong khi đó, hoạt động khai thác cát trên lòng sông kéo dài nhiều năm làm đáy sông sâu thêm, hạ thấp cao trình lòng dẫn, gây mất chân bờ và khiến đất phía trên liên tục sụt trượt xuống sông.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nguyễn Chí Luận cho biết: “Dọc tuyến bờ sông qua địa bàn xã dài khoảng 31 km, hầu như đoạn nào cũng sạt lở. Tình trạng này diễn ra hàng chục năm nay và mỗi năm thêm nghiêm trọng. Dù hai tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng đã ký quy chế phối hợp nhưng việc kiểm soát các mỏ cát vẫn còn kẽ hở. Lượng cát múc đi hằng năm tỷ lệ thuận với tốc độ lở đất, khiến lòng sông sâu hoắm và dải đất canh tác hai bên tiếp tục sạt lở".
Sớm hỗ trợ và khắc phục sạt lở bờ sông
Để hỗ trợ người dân khắc phục thiệt hại, đồng thời bảo đảm an ninh, trật tự, tính đến hết năm 2021, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp đã phối hợp địa phương chi trả bồi thường, hỗ trợ qua 6 đợt theo diện trách nhiệm vận hành kết hợp an sinh xã hội. Đến khi bước sang đợt thứ 7 (đợt 7 tại xã Ea R'bin cũ và đợt 3 tại xã Nam Ka cũ), quá trình xử lý phát sinh nhiều vướng mắc.
Theo Báo cáo số 582/BC-UBND ngày 11/12/2024 của Ủy ban nhân dân huyện Lắk (cũ), diện tích đất bị ảnh hưởng lên tới 159.659,3 m² của 41 hộ dân, dự thảo kinh phí tạm tính hơn 5,71 tỷ đồng. Trong đó, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp bảo đảm 90% và Công ty TNHH MTV Xây lắp điện Hưng Phúc bảo đảm 10%.
Khi áp dụng Luật Đất đai 2024 và Quyết định số 36/2024/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh thì có 38/41 hộ dân tuy được xã xác nhận canh tác ổn định trước năm 2004 và 2006, nhưng chưa có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Theo Báo cáo số 582/BC-UBND, dự thảo phương án xác định 38 hộ không thuộc diện được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm; bảy hộ có chòi rẫy, chuồng trại xây trên đất nông nghiệp cũng không được bồi thường tài sản. Một người dân cho biết, cùng thửa đất sạt lở qua nhiều đợt, những đợt trước người dân được bồi thường và hỗ trợ chuyển đổi nghề đầy đủ; nhưng đợt này giá trị tạm tính lại giảm hơn 2/3 so với trước. Sự sụt giảm đột ngột quyền lợi khiến người dân không đồng thuận ký phương án, làm phát sinh khiếu nại kéo dài.
Một trở ngại pháp lý khác là điều kiện thu hồi đất do sạt lở theo Điều 82 Luật Đất đai năm 2024. Việc thu hồi đất cần có văn bản của cấp có thẩm quyền xác định mức độ sạt lở do thiên tai, Ủy ban nhân dân xã chưa thể ban hành văn bản xác nhận vì chưa có cơ quan chuyên môn kết luận nguyên nhân là do thiên tai hay hoạt động của con người. Để tháo gỡ vướng mắc, Ủy ban nhân dân tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường triển khai đề án khảo sát, đánh giá nguyên nhân và đề xuất giải pháp khắc phục sạt lở bờ sông K'rông Nô, làm cơ sở phân định trách nhiệm tài chính giữa các bên liên quan thủy điện, khai thác cát và yếu tố thiên tai. Tuy nhiên, đề án cần nhiều thời gian thực hiện và đến nay vẫn chưa hoàn thành. Trong khi đó, tình trạng sạt lở đất sản xuất dọc sông K'rông Nô vẫn tiếp diễn.
Tại cuộc họp ngày 21/9/2026, Ủy ban nhân dân xã và Công ty Thủy điện Buôn Kuốp thống nhất đề xuất giao xã chủ trì cắm mốc tạm bằng cọc gỗ khi phát sinh sạt lở mới. Xã sẽ tổ chức đo đạc, trích lục địa chính và ghi nhận hiện trạng để lập phương án hỗ trợ. Công ty Thủy điện Buôn Kuốp cam kết tạm ứng toàn bộ kinh phí đo đạc, chi trả bồi thường cho người dân khi được tỉnh chấp thuận; việc quyết toán chính thức sẽ căn cứ kết luận của đề án khoa học. Công ty cũng đã chuyển tạm ứng 90% số kinh phí đợt 7 từ tháng 1/2025 theo chỉ đạo của tỉnh.
Tuy nhiên, ngày 7/10/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, đề án chưa được phê duyệt, nguyên nhân sạt lở chưa được xác định rõ cho nên chưa có cơ sở tham mưu áp dụng cơ chế tạm ứng kinh phí phòng, chống thiên tai; đồng thời, chưa thể bổ sung nội dung cắm mốc đợt 8 vào hợp đồng tư vấn. Trước tình thế đó, Ủy ban nhân dân tỉnh chỉ đạo sở khẩn trương xử lý các kiến nghị của Công ty Thủy điện Buôn Kuốp và xã Nam Ka.
Để ổn định đời sống cho người dân có đất sản xuất bị sạt lở dọc sông K'rông Nô, các ngành chức năng tỉnh Đắk Lắk và xã Nam Ka cần sớm tháo gỡ vướng mắc về xác nhận nguồn gốc đất, điều kiện hỗ trợ chuyển đổi nghề, tài sản gắn liền với đất. Đồng thời xác định nguyên nhân, trách nhiệm của các bên đối với tình trạng sạt lở để đẩy nhanh công tác bồi thường, hỗ trợ. Các cấp, ngành của hai tỉnh Đắk Lắk và Lâm Đồng cần phối hợp tìm giải pháp khắc phục sạt lở bờ sông K'rông Nô, bảo đảm đời sống ổn định lâu dài cho nhân dân.
