Trong chiến lược này, mô hình khu thương mại tự do (Free Trade Zone - FTZ) được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần tái định vị thành phố như một trung tâm logistics tích hợp, có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Tuy nhiên, để FTZ thực sự phát huy hiệu quả, yêu cầu đặt ra là hạ tầng đồng bộ, thể chế phù hợp và đặc biệt là cơ chế phối hợp liên vùng đủ mạnh.
Chuyển hóa logistics thành lợi thế cạnh tranh
Theo các chuyên gia, logistics vừa là điểm nghẽn truyền thống, vừa là dư địa cải thiện lớn của kinh tế Việt Nam. Việc phát triển FTZ tại Thành phố Hồ Chí Minh được xem là cơ hội để thử nghiệm và triển khai các mô hình logistics hiện đại, từ tự động hóa kho bãi, quản trị chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu đến cơ chế hải quan linh hoạt, thuận lợi cho thương mại quốc tế.
Ông Bùi Đào Thái Trường, Giám đốc hợp danh, Tổng Giám đốc Roland Berger Việt Nam nhận định, Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu nhiều lợi thế để phát triển FTZ thế hệ mới, đặc biệt là vị trí trung tâm Đông Nam Á, vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước và hệ thống hạ tầng kết nối liên vùng ngày càng hoàn thiện. Việc hình thành các hành lang kinh tế, logistics và đô thị gắn với các cực tăng trưởng như Đồng Nai, Bình Dương (cũ), Bà Rịa-Vũng Tàu (cũ) và Đồng bằng sông Cửu Long sẽ tạo nền tảng để FTZ không chỉ phục vụ xuất khẩu, mà còn trở thành trung tâm trung chuyển, dịch vụ và đổi mới sáng tạo của toàn vùng. Nếu được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, FTZ sẽ là công cụ quan trọng giúp thành phố mở rộng không gian phát triển, tái cơ cấu kinh tế theo chiều sâu và tạo động lực tăng trưởng mới trong giai đoạn tới.
Các chuyên gia quốc tế cũng cho rằng, một FTZ thành công không nằm ở mức độ ưu đãi cao nhất, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí trong toàn bộ chuỗi vận hành. Yếu tố này đặc biệt quan trọng đối với các ngành logistics, thương mại điện tử xuyên biên giới và phân phối khu vực - những lĩnh vực được xác định là động lực tăng trưởng mới của Thành phố Hồ Chí Minh.
Hình thành cấu trúc kết nối liên vùng mới
Theo ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thành phố, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu mở ra không gian phát triển rộng hơn 6.770 km², đưa Thành phố Hồ Chí Minh từng bước chuyển mình thành một “siêu vùng” đô thị-công nghiệp-logistics. Khu vực này hội tụ đầy đủ các cấu phần sản xuất, logistics hàng hải-hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế, tạo nền tảng để tái cấu trúc không gian kinh tế và nâng tầm vai trò của thành phố trong khu vực.
Trong cấu trúc phát triển mới, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp của thành phố, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành FTZ thế hệ mới. Không chỉ đảm nhiệm vai trò trung chuyển hàng hóa, FTZ Cái Mép Hạ còn được kỳ vọng trở thành “hạt nhân lan tỏa”, tái định hình chuỗi giá trị liên vùng theo hướng hiệu quả hơn và có giá trị gia tăng cao hơn.
Với lợi thế cảng nước sâu, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế, Cái Mép Hạ được xem là điểm tựa để Thành phố Hồ Chí Minh nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics Đông Nam Á. Ông Vũ Chí Kiên nhấn mạnh, việc thành lập FTZ Cái Mép Hạ không chỉ đơn thuần là một dự án hạ tầng, mà là một chiến lược nhằm tăng cường tính tự chủ và nâng tầm vị thế kinh tế của thành phố. FTZ cần được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển đến năm 2045, bảo đảm sự đồng bộ giữa hạ tầng “cứng” như giao thông đa phương thức và hạ tầng “mềm” như thể chế đặc thù, cơ chế chính sách vượt trội.
Trục động lực Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép
Ở góc nhìn tổng thể, các chuyên gia cho rằng để FTZ vận hành hiệu quả cần dựa trên những trụ cột cốt lõi, bao gồm hạ tầng liên vùng, năng lượng và tài chính. Trong đó, trục Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép được xác định là xương sống của cấu trúc phát triển mới, đóng vai trò kết nối các trung tâm kinh tế then chốt và bảo đảm dòng chảy hàng hóa, vốn và dịch vụ thông suốt.
Theo ông Đỗ Thiên Anh Tuấn (Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright), đặt trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh và Vùng kinh tế trọng điểm phía nam, trục Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép hội tụ đầy đủ các yếu tố để hình thành một FTZ có năng lực cạnh tranh quốc tế. Thủ Thiêm được định vị là trung tâm tài chính, thương mại và dịch vụ cao cấp; Long Thành là cửa ngõ hàng không quốc tế kết nối trực tiếp với các thị trường toàn cầu; trong khi Cái Mép-Thị Vải là một trong số ít cụm cảng nước sâu của khu vực có khả năng đón tàu mẹ đi thẳng châu Âu và Bắc Mỹ. “Nếu ba điểm nút này được kết nối hiệu quả và đồng bộ, FTZ của Thành phố Hồ Chí Minh sẽ có lợi thế vượt trội so với nhiều trung tâm logistics trong khu vực”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Trục kết nối Thủ Thiêm-Long Thành-Cái Mép đòi hỏi tư duy quy hoạch tổng thể, thay vì triển khai các dự án rời rạc theo địa giới hành chính. Do đó, vai trò điều phối vùng cần được đặt lên hàng đầu, coi FTZ là “bài toán chung” của toàn vùng chứ không phải dự án riêng của Thành phố Hồ Chí Minh. Ở góc độ dài hạn, kết nối liên vùng được xem là “chìa khóa” để khu thương mại tự do không trở thành một dự án đơn lẻ mà là động lực dẫn dắt quá trình tái cấu trúc không gian kinh tế, hướng tới mô hình tăng trưởng bền vững, giá trị gia tăng cao và từng bước nâng tầm vị thế Thành phố Hồ Chí Minh trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.
