Bài 1: Nhiều dự án hạ tầng chậm tiến độ
Vướng mắc khâu giải phóng mặt bằng dẫn đến nhiều dự án tại Quảng Ngãi vẫn dở dang sau nhiều năm thi công. Có dự án phải dừng lại chỉ vì chưa có sự đồng thuận của một vài hộ dân. Thực trạng này gây ra nhiều hệ lụy như làm đội vốn đầu tư, kìm hãm đà phát triển chung của tỉnh.
Ách tắc mặt bằng
Dự án đường nối từ cầu Thạch Bích đến Tịnh Phong là công trình giao thông trọng điểm, với mục tiêu giảm tải lưu thông trên Quốc lộ 1A, kết nối đô thị trung tâm tỉnh lỵ Quảng Ngãi với Khu công nghiệp Tịnh Phong và Khu công nghiệp VSIP. Tuyến đường có chiều dài 6,11 km, dự kiến hoàn thành trong năm 2024, nhưng sau gần bốn năm thi công, đến nay địa phương mới bàn giao 4,17 km mặt bằng, giá trị thi công 218 tỷ đồng, đạt 53,3% giá trị hợp đồng.
Phó Giám đốc Công ty cổ phần Đầu tư phát triển Gia Hưng Lê Minh Ngọc cho biết, do mặt bằng dự án bàn giao không liền mạch nên thời gian qua, nhà thầu buộc phải thi công kiểu “nhảy cóc”, có mặt bằng đến đâu làm đến đó. Việc thi công kéo dài khiến nhà thầu gặp rất nhiều khó khăn vì phải điều chuyển thiết bị nhiều lần, nhất là khi chi phí vật liệu, nhân công, máy móc ngày càng tăng cao.
Một dự án giao thông trọng điểm khác là đường Hoàng Sa-Dốc Sỏi với chiều dài toàn tuyến 27 km, tổng mức đầu tư 3.500 tỷ đồng cũng chậm tiến độ vì vướng mặt bằng. Được khởi công vào cuối năm 2023, song đến thời điểm này dự án mới bàn giao 76,4% mặt bằng, giá trị thi công khoảng 869 tỷ đồng, đạt 36,5% giá trị hợp đồng.
Theo ông Nguyễn Mai Anh Quân, Chỉ huy trưởng Công ty cổ phần Trường Long, dù tỷ lệ mặt bằng giao khá cao nhưng trở ngại lớn nhất là trên tuyến rất nhiều phân đoạn ngoằn ngoèo, “đứt gãy” nên nhà thầu không có đường để tiếp cận thi công.
Ách tắc giải phóng mặt bằng không chỉ ở dự án đầu tư công mà còn xảy ra ở các dự án vốn đầu tư ngoài ngân sách. Đơn cử, dự án Khu công nghiệp VSIP 2 Quảng Ngãi nằm trên địa bàn xã Đông Sơn, do Công ty trách nhiệm hữu hạn VSIP Quảng Ngãi làm chủ đầu tư. Dự án khởi công vào tháng 3/2025, quy mô gần 500 ha, song đến nay mới giải phóng được hơn 100 ha. Mặt bằng chậm bàn giao khiến nhà đầu tư chưa thể triển khai xây dựng, làm ảnh hưởng đến việc thu hút các nhà đầu tư thứ cấp.
“Ma trận” vướng mắc
Vì sao công tác giải phóng mặt bằng lại khó đến vậy? Do người dân chưa đồng thuận hay chính quyền chưa quyết liệt? Tìm hiểu vấn đề này có thể thấy, “ma trận” vướng mắc rất phức tạp, từ tính pháp lý, lịch sử đất đai, chính sách đến những xung đột lợi ích, đòi hỏi phải xác định đúng các nút thắt cốt lõi từ nhiều góc độ khác nhau để tháo gỡ.
Nút thắt đầu tiên nằm ở khâu xác lập hồ sơ ban đầu để giải phóng mặt bằng. Dữ liệu và giấy tờ về sử dụng đất qua nhiều thời kỳ bị thất lạc, quản lý lỏng lẻo nên việc xác định nguồn gốc đất, chủ sử dụng, mục đích sử dụng gặp rất nhiều khó khăn. Không rõ nguồn gốc đất thì không thể phê duyệt phương án bồi thường. Ông Võ Thanh Tuấn, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đông Sơn cho biết, tại dự án Khu công nghiệp VSIP 2 Quảng Ngãi, việc giải phóng mặt bằng chậm bởi nguyên nhân nguồn gốc sử dụng đất trước đây không rõ ràng. Chẳng hạn, việc giao đất không đúng thẩm quyền, đất chưa có giấy tờ nhưng người dân chuyển nhượng nhiều lần, qua các chủ sử dụng khác nhau.
Đối với dự án đường nối từ cầu Thạch Bích đến Tịnh Phong, ông Lữ Ngọc Út, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Trương Quang Trọng cho rằng, nút thắt lớn nhất là tình trạng tặng cho, tách thửa diễn ra phổ biến, trong đó nhiều trường hợp đã chuyển nhượng qua bên thứ ba. Do vậy, nếu bồi thường theo hồ sơ cũ người dân không đồng thuận; nếu áp dụng phương án bồi thường, tái định cư cho người nhận chuyển nhượng theo thực tế thì vướng Kết luận thanh tra số 87/KL-UBND ngày 20/9/2023 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi về hạn mức đất ở từng thửa, do trước đây cấp vượt quy định.
Một nguyên nhân khác là giá đất theo quy định của Nhà nước chênh lệch đáng kể so với giá thị trường. Khi bảng giá mới được áp dụng, tâm lý “so bì” càng nặng nề. Tâm lý chờ đợi, so sánh mức bồi thường giữa các hộ dân khiến công tác tuyên truyền, vận động người dân đồng thuận nhường đất cho dự án rơi vào bế tắc. Nhiều dự án kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ, trong khi chính sách liên tục thay đổi dẫn đến người nhận bồi thường sau cao hơn người nhận trước, vô hình trung tạo cảm giác thiếu công bằng. “Hệ thống chính sách hiện đã khá đầy đủ, nhưng vướng mắc lớn nhất là các dự án kéo dài qua nhiều thời kỳ. Khi chính sách thay đổi nhiều lần trong một dự án sẽ có sự chênh lệch giữa người đi trước và người đi sau dẫn đến khiếu nại, yêu cầu sự công bằng”, ông Phạm Xuân Vinh, Giám đốc Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh Quảng Ngãi lý giải.
Cùng với cơ chế, chính sách bồi thường vẫn còn phức tạp, Luật Đất đai 2024 đã có hiệu lực nhưng các quy định hướng dẫn chưa đồng bộ. Đặc biệt, việc chậm ban hành hệ số K, một công cụ quan trọng để xác định giá đất đang khiến địa phương lúng túng. Theo ông Đỗ Vũ Bảo, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh Quảng Ngãi, trong thời gian chờ đợi Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành hệ số K, đơn vị phải áp dụng phương pháp xác định giá đất cụ thể. Tuy nhiên, việc xác định mất rất nhiều thời gian vì phải lựa chọn đơn vị tư vấn xác định giá đất cụ thể, sau đó trình Ủy ban nhân dân xã phê duyệt mới có cơ sở để lập phương án bồi thường cho dân.
Có thể thấy, những vướng mắc trong giải phóng mặt bằng không thể giải quyết chỉ bằng các mệnh lệnh hành chính mà đòi hỏi sự đồng bộ từ chính sách đến thực thi ở cơ sở. Trong đó, vấn đề cốt yếu đặt ra là các cấp chính quyền cần có những giải pháp linh hoạt tháo gỡ các nút thắt chéo nhau, để giải phóng mặt bằng không chỉ là giải phóng những mét vuông đất mà còn là tháo gỡ “điểm nghẽn” niềm tin và tư duy quản lý.
(Còn nữa)
