Đòn bẩy cho kỷ nguyên phát triển mới

Chuyển biến rõ nét trong tư duy lập pháp

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV (2021-2026) ghi dấu ấn bằng một tinh thần đổi mới mạnh mẽ, thể hiện rõ nét nhất ở sự chuyển dịch từ tư duy “làm luật để quản lý” sang “lập pháp kiến tạo phát triển”, thể hiện thay đổi bước ngoặt căn bản về mục tiêu và phương pháp trong công tác xây dựng pháp luật.

Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV (2021-2026), nhiều đại biểu và cử tri ghi nhận sự thay đổi rõ ràng trong cách tiếp cận xây dựng pháp luật. Nếu trước đây, việc làm luật chủ yếu nhằm phục vụ yêu cầu quản lý, thì nay trọng tâm đã dịch chuyển sang tư duy lập pháp kiến tạo phát triển, coi pháp luật là công cụ mở đường, dẫn dắt và thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới.

Tại các phiên thảo luận tổ và hội trường, không ít đại biểu thẳng thắn chỉ ra rằng, điều quan trọng nhất nằm ở khâu soạn thảo. Một điều luật nếu chỉ dừng lại ở việc “đặt rào” để quản lý sẽ khó tạo dư địa cho đổi mới. Ngược lại, những quy định rõ ràng về quyền được làm, được thử nghiệm, sáng tạo sẽ giúp người dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư, sản xuất, kinh doanh. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) và nhiều đại biểu khác thẳng thắn nêu vấn đề: Gốc rễ vẫn là phải đổi mới tư duy ngay từ khâu soạn thảo; thường phải đặt câu hỏi: Điều luật này có “mở đường” cho doanh nghiệp phát triển không?

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, khi pháp luật được thiết kế theo hướng đồng hành và hỗ trợ, hiệu quả mang lại rất rõ. Pháp luật không chỉ giữ vai trò điều chỉnh, mà còn trở thành “chất xúc tác” thúc đẩy các mô hình phát triển mới, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Tinh thần này đã được hiện thực hóa sinh động thông qua việc Quốc hội thông qua hai văn bản mang tính đột phá trong năm 2025: Nghị quyết số 197/2025/ QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật và Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật. Đây được đánh giá là những “luật khung”, “cơ chế đặc biệt” trao quyền chủ động, linh hoạt tối đa cho Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương trong việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” thể chế.

Bước tiến lớn trong tư duy lập pháp bám sát dòng chảy của quá trình phát triển nhanh chóng, cố gắng cao nhất điều chỉnh những tình huống mới phát sinh. Thay vì chờ đợi một quy trình sửa luật dài hơi có thể làm chậm trễ tiến độ các dự án trọng điểm, tư duy mới cho phép áp dụng các giải pháp linh hoạt, sáng tạo, không vi phạm Hiến pháp và các nguyên tắc cơ bản của pháp luật nhằm khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đầu tư, có tính thích ứng cao và tạo đà cho sự phát triển bứt phá.

Đổi mới tư duy lập pháp phải đi kèm với đổi mới quy trình, thủ tục. Năm 2025, việc sửa đổi toàn diện Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật tại Kỳ họp bất thường lần thứ 9 cho thấy bước đi hệ trọng, cụ thể hóa Kết luận số 119-KL/TW của Bộ Chính trị về định hướng đổi mới, hoàn thiện quy trình xây dựng pháp luật.

Rút ngắn tiến độ, mở rộng dân chủ

Quy trình mới được thiết kế lại theo hướng phân định rõ trách nhiệm, đề cao tính chuyên nghiệp và tăng cường tính khả thi. Từ khâu đề xuất, lập chương trình, soạn thảo cho đến thẩm tra, thông qua, trách nhiệm của từng chủ thể (các cơ quan chủ trì soạn thảo, thẩm tra, thông qua) được làm rõ hơn, hạn chế tình trạng đùn đẩy, chồng chéo.

Đặc biệt, vai trò thẩm tra về tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của hệ thống pháp luật của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội được tăng cường, không chỉ với các dự án luật do Ủy ban chủ trì mà còn với tất cả các dự án luật được các cơ quan khác chủ trì là Hội đồng Dân tộc, các ủy ban của Quốc hội; giúp hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng văn bản mâu thuẫn, chồng chéo ngay từ giai đoạn bắt đầu.

Cử tri và nhân dân ghi nhận, đánh giá cao Quốc hội quyết tâm ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo giúp đẩy nhanh tiến độ, mở rộng dân chủ trong kỳ họp, phiên họp và quá trình lấy ý kiến nhân dân. Việc lấy ý kiến về dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 2013 thông qua ứng dụng VNeID, thu hút hơn 280 triệu lượt ý kiến là thí dụ điển hình; cho thấy bước tiến lớn trong việc hiện thực hóa nguyên tắc “nhân dân làm chủ”, “nhân dân tham gia xây dựng pháp luật”.

Nền tảng vững chắc để đất nước phát triển bứt phá

Năm 2025 là năm của những cuộc cải cách thể chế mang tính hệ thống và toàn diện. Công tác xây dựng pháp luật đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ thể chế hóa kịp thời các chủ trương lớn của Đảng, nhất là chủ trương tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị.

Thành tựu nổi bật nhất là việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 2013, được Quốc hội thông qua với sự đồng thuận 100% (470/470 đại biểu), tạo cơ sở hiến định cho hai mô hình then chốt.

Thứ nhất, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (tỉnh/ thành phố và xã/phường/đặc khu) thay cho mô hình 3 cấp truyền thống (tỉnh, huyện, xã). Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính với quy mô lớn chưa từng có (giảm từ 63 tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương xuống 34 đơn vị cấp tỉnh, giảm gần 6.700 đơn vị cấp xã) nhằm tinh gọn đầu mối, tập trung nguồn lực, mở rộng không gian phát triển và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Thứ hai, mô hình tư pháp 3 cấp (sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm/tái thẩm) cho Tòa án và Viện kiểm sát thay cho mô hình 4 cấp trước đây, nhằm bảo đảm việc xét xử và công tố được tập trung, chuyên sâu và hiệu quả hơn.

Đông đảo cử tri, nhân dân, cộng đồng doanh nghiệp bày tỏ mong muốn: Xây dựng pháp luật tốt là điều kiện cần, nhưng thi hành hiệu quả mới là điều kiện đủ để pháp luật đi vào cuộc sống. Nhận thức rõ điều này, năm 2025, Quốc hội đã thông qua Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân (sửa đổi), có hiệu lực từ 1/3/2026. Luật này tạo lập nền tảng để tăng cường hiệu lực, hiệu quả giám sát, bảo đảm tính “liên thông” giữa các lĩnh vực giám sát-kiến nghị -theo dõi-đôn đốc thực hiện. Giám sát không còn dừng lại ở việc chỉ ra sai phạm, mà quan trọng hơn là gắn với kiến nghị chính sách, tạo động lực phát triển, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Thành công của công tác xây dựng và thi hành pháp luật năm 2025 để lại nhiều bài học quý, khẳng định sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Đảng là nhân tố quyết định, định hướng cho mọi cuộc cải cách thể chế. Từ kinh nghiệm thực tiễn, đại biểu Phạm Trọng Nghĩa (Đoàn Lạng Sơn) đề nghị trong nhiệm kỳ tới, trong xây dựng pháp luật cần tăng cường sự tham gia của các bên liên quan, nhất là đối tượng chịu sự tác động một cách toàn diện và thực chất.

Các cơ quan soạn thảo phải phản hồi công khai các ý kiến góp ý, tránh tình trạng lấy ý kiến một chiều. Đại biểu cũng nhấn mạnh việc quán triệt quan điểm xây dựng chính sách, pháp luật trên cơ sở bằng chứng (evidence-based policy), trong thẩm tra cần quan tâm đến việc xem xét, đánh giá để giải quyết tốt mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội.

Mặt khác, nội dung quan tâm của đại biểu Nghĩa được nhiều đại biểu Quốc hội và cử tri rất quan tâm. Đó là việc thảo luận dự án luật cần gắn với điều kiện thực thi và sau khi thông qua phải tăng cường giám sát để tránh tình trạng luật ban hành nhiều nhưng thiếu nguồn lực, nhất là nguồn lực về tài chính hoặc thiếu sự đồng bộ nên tính khả thi không cao, luật không đi vào cuộc sống.

Cử tri quan tâm các dự án luật là luật về đất đai, tài nguyên, văn hóa... khi áp dụng vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số thường phát sinh những vướng mắc rất cụ thể, liên quan phong tục, tập quán, nhận thức cộng đồng. Đại biểu Tô Văn Tám (Đoàn Đắk Lắk) kiến nghị: Cần có những hội nghị đối thoại trực tiếp tại chỗ, với sự tham gia của già làng, trưởng bản, người có uy tín, phải được phiên dịch đầy đủ. Công tác thi hành pháp luật ở khu vực đặc thù này cần lực lượng tuyên truyền viên am hiểu cả luật pháp lẫn phong tục để giải thích, vận động cho bà con hiểu và tự nguyện tuân theo.

Cử tri và nhân dân tin tưởng và kỳ vọng Quốc hội thời gian tới tiếp tục tinh thần đổi mới quyết liệt, tập trung hoàn thiện thể chế cho các lĩnh vực mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh…; tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp; xây dựng ý thức pháp luật trở thành nét văn hóa trong mỗi người dân, doanh nghiệp.