Đột phá thể chế tạo động lực mới

Dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng, thời gian qua, tư duy lập pháp đã được đổi mới theo hướng vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước vừa thúc đẩy sáng tạo, giải phóng các nguồn lực phát triển, tạo đột phá trong tổ chức thi hành pháp luật hiệu quả, nghiêm minh, thống nhất.

Bước chuyển biến căn bản trong tư duy lập pháp

Công tác xây dựng và thi hành pháp luật của Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ban, ngành trung ương và địa phương có những biến chuyển từ tư duy đến hành động.

Báo cáo trước Quốc hội về nhiệm kỳ vừa qua, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, hoạt động lập pháp có sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy, quy trình xây dựng, chủ động, sáng tạo, tích cực, chuẩn bị từ sớm từ xa để phát huy vai trò “đi trước một bước về thể chế”, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Tại nhiệm kỳ này, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều Hiến pháp năm 2013 nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng, nhất là về sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng “tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, gần dân, sát dân, sát thực tiễn”. Một khối lượng lớn văn bản, chính sách cũng được rà soát, sửa đổi để mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu quả. Quốc hội đã thông qua nhiều đạo luật “đi trước” như Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Công nghiệp công nghệ số, cơ chế đặc thù giáo dục-y tế… để tạo hành lang pháp lý cho những vấn đề mới trong kỷ nguyên số.

Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Thị Thủy, đây là sự đổi mới cách tiếp cận xây dựng luật, giảm thời gian và giảm thủ tục trong xây dựng luật, đổi vai trong soạn thảo luật và đổi mới tư duy trong “tháo gỡ” điểm nghẽn của pháp luật. Thay vì yêu cầu trước đây phải ban hành các đạo luật có tính cụ thể để có hiệu lực trực tiếp, các luật ban hành vừa qua chỉ quy định những vấn đề khung, có tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội; những vấn đề cụ thể, thực tiễn thường xuyên biến động giao cho Chính phủ quy định, nhằm phản ứng linh hoạt về chính sách, tạo động lực tăng trưởng.

Với vai trò là cơ quan hành pháp, công tác xây dựng của Chính phủ cũng có nhiều đổi mới, linh hoạt. Chính phủ chủ động, tích cực đề xuất nhiều dự án luật với cơ chế, chính sách thông thoáng, kiến tạo, góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa qua đó kịp thời tháo gỡ những “điểm nghẽn”, “nút thắt” về cơ chế.

Trong thời điểm dịch bệnh Covid-19 có diễn biến phức tạp, Chính phủ đã trình Quốc hội xem xét thông qua Nghị quyết số 43/2022/QH15 về chính sách tài khóa, tiền tệ, hỗ trợ Chương trình phục hồi, phát triển kinh tế-xã hội với nhiều chính sách chưa từng có tiền lệ cho phép sử dụng một nguồn lực rất lớn để kịp thời giải quyết nhanh các vấn đề cấp bách. Nghị quyết góp phần phòng, chống dịch Covid-19 hiệu quả, đưa đời sống xã hội trở lại trạng thái bình thường, thúc đẩy nền kinh tế vượt qua khó khăn, phục hồi và tăng trưởng...

Các phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật định kỳ được Chính phủ tổ chức nhằm nắm chắc tình hình thực tiễn, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, sửa đổi, bổ sung chính sách. Tư duy xây dựng pháp luật cũng đã chuyển từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Tổ chức, thi hành pháp luật được siết chặt kỷ cương, đề cao trách nhiệm người đứng đầu.

"Kim chỉ nam" trong xây dựng và thi hành pháp luật

Nhằm cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIII, tháng 4/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật trực thuộc Bộ Chính trị, do Tổng Bí thư Tô Lâm làm Trưởng Ban được thành lập để kịp thời lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện tổ chức thực hiện giải pháp hoàn thiện thể chế, pháp luật.

Sau thời gian triển khai, Nghị quyết đã tạo chuyển biến rõ nét với nhiều nội dung đột phá trong công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế, pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước. Các khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật được chỉ “đích danh” để tập trung tháo gỡ theo mức độ cấp bách.

Tính đến cuối tháng 12/2025, mục tiêu “năm 2025, cơ bản hoàn thành việc tháo gỡ những “điểm nghẽn” do quy định pháp luật” đã hoàn thành. Lộ trình hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật cũng được xây dựng, trong đó giảm bớt hình thức văn bản quy phạm pháp luật theo nguyên tắc mỗi cơ quan chỉ ban hành một loại hình văn bản quy phạm pháp luật, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật tinh gọn, minh bạch, dễ tiếp cận. Các chính sách được “thiết kế” theo chủ trương “lấy người dân, doanh nghiệp là trung tâm trong thiết kế chính sách” như tập trung cắt giảm mạnh khoảng 800 thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu qua đó “xóa bỏ” các rào cản cho doanh nghiệp, người dân.

Thực hiện tinh thần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong đổi mới tư duy xây dựng, thi hành pháp luật tại Nghị quyết số 66-NQ/TW, nhiều quy trình xây dựng, rà soát, soạn thảo văn bản… đã tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và khai thác dữ liệu mở giúp các cơ quan tiến hành phân tích tác động chính sách nhanh chóng và toàn diện hơn, sớm phát hiện mâu thuẫn về hình thức, chồng chéo về nội dung nhằm giảm thiểu tình trạng xung đột pháp lý.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, 4 kỳ họp cuối nhiệm kỳ Quốc hội Khóa XV, Quốc hội đã thể hiện rõ nét tinh thần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật; ứng dụng khoa học-công nghệ, trí tuệ nhân tạo. Ứng dụng Quốc hội 2.0 với nhiều cải tiến vượt bậc, tích hợp trợ lý ảo AI đã giúp Quốc hội thông qua số lượng lớn luật, nghị quyết tại các kỳ họp. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thanh Phương (Đoàn thành phố Cần Thơ) cho biết, nếu không có chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo thì rất khó hoàn thành khối lượng công việc lớn như vậy.

Chuyển đổi số không chỉ mang lại luồng gió mới cho công tác xây dựng pháp luật mà còn tạo ra những hiệu quả ấn tượng trong thực thi chính sách. Hơn 230.000 câu hỏi được gửi đến ứng dụng AI Pháp luật-trợ lý số trả lời câu hỏi pháp lý - trên Cổng Pháp luật quốc gia với tỷ lệ hài lòng 84% sau vài tháng triển khai... Hơn 8.000 tỷ đồng thi hành án dân sự vụ Vạn Thịnh Phát được gửi vào tài khoản của hơn 40.000 trái chủ, thay vì gửi hàng chục nghìn giấy tờ như trước. Toàn bộ quy trình thi hành án dân sự được vận hành trên nền tảng số. AI sẽ giúp tự động hóa bóc tách dữ liệu, giao việc và giám sát tiến độ, còn người dân dễ dàng tương tác, tra cứu hồ sơ, nhận thông báo bằng QR code, bằng VNeID.

Theo Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật, những kết quả mới chỉ là bước đầu, thực tiễn đang tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới, đòi hỏi phải triển khai Nghị quyết số 66-NQ/TW mạnh mẽ, hiệu quả hơn theo tinh thần “đã tốt rồi cần phải tốt hơn nữa”.