Phân tích về nguy cơ trong và sau Tết nguy cơ ngộ độc thường cao hơn những thời điểm khác trong năm, bác sĩ Nguyên cho biết, vào những ngày nghỉ lễ dài, người dân tiêu thụ thực phẩm nhiều hơn, nguồn cung đưa ra thị trường cũng rất lớn, trong đó có cả những sản phẩm được kiểm soát tốt và những sản phẩm kiểm soát chưa tốt.
Ba nhóm chính dẫn đến ngộ độc thực phẩm
Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, ngộ độc thực phẩm là tình trạng bệnh xuất hiện sau khi ăn phải thực phẩm có chứa các chất độc hoặc vi sinh vật gây hại cho sức khỏe.
Về bản chất, thực phẩm cung cấp các chất dinh dưỡng nhưng trong nhiều trường hợp không may lại là “vật trung gian” mang theo vi sinh vật, chất độc hay hóa chất thì sẽ gây bệnh.
Nguyên nhân dẫn đến ngộ độc thực phẩm rất đa dạng, tuy nhiên có thể chia thành ba nhóm chính.
Thứ nhất, do vi sinh vật và độc tố của vi sinh vật, chủ yếu là vi khuẩn. Đây là nhóm phổ biến nhất.
Thứ hai, thực phẩm có sẵn chất độc, tức bản thân sinh vật đó đã chứa độc tố, ví dụ như một số loại nấm độc, cá nóc, hoặc các loài sinh vật lạ, ít khi được sử dụng làm thực phẩm.
Thứ ba, thực phẩm bị nhiễm hóa chất, có thể xảy ra ở bất kỳ khâu nào: từ sản xuất, vận chuyển, bảo quản, chế biến cho tới khi lên bàn ăn. Đó có thể là hóa chất bảo vệ thực vật, chất bảo quản, phụ gia thực phẩm, thậm chí là các hóa chất bị cho vào một cách cố tình hoặc nhầm lẫn. Các bệnh và ngộ độc do các hóa chất này gây ra thường kín đáo, gây hậu quả chậm và lâu dài nên khó phát hiện.
Về nguyên nhân vi sinh vật, ở miền bắc, mùa đông-xuân lạnh nên nguy cơ do vi sinh vật có thể làm giảm phần nào so với mùa hè. Nhưng khi thời tiết chuyển từ lạnh sang ấm, đặc biệt là những ngày nồm ẩm, vi sinh vật phát triển rất nhanh, nếu bảo quản và chế biến không tốt thì nguy cơ ngộ độc tăng lên rõ rệt.
Bác sĩ Nguyên phân tích, nguy cơ lớn nhất của ngộ độc thực phẩm nằm ngay từ nguồn nguyên liệu đầu vào, đến khâu sản xuất, chế biến. Hiện nay, ngoài chuỗi sản xuất chính thức, còn rất nhiều thực phẩm được sản xuất theo quy mô nhỏ, tự phát, hộ gia đình, người dân mua theo “người quen”, mua qua mạng.
Nhưng thực tế, nguồn thực phẩm nuôi trồng đó có an toàn hay không thì rất khó kiểm chứng: động vật có mắc bệnh không, quy trình thú y ra sao, thức ăn thế nào, có thả rông hay không, rau quả bảo đảm không bị sâu mà lại không nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật…
Nhiều người thích thịt “hoang dã”, “tự nhiên”, nghĩ là ngon và sạch, nhưng chính môi trường hoang dã lại tiềm ẩn rất nhiều vi sinh vật, ký sinh trùng, vi khuẩn, virus lạ. Đây là nguồn của các bệnh lây truyền từ động vật sang người - bệnh hoang dã (zoonotic diseases). Không ít trường hợp là bệnh hiếm, bệnh lạ, rất khó chẩn đoán và điều trị.
Bác sĩ Nguyên cũng chỉ ra sai lầm, dịp Tết, nhiều gia đình nấu sẵn, tích trữ thực phẩm nhiều ngày, nấu đi nấu lại nhiều lần. Đây là một trong những sai lầm phổ biến nhất.
"Nguyên tắc cơ bản là cố gắng tối đa việc ăn chín, uống sôi. Nếu không thì cũng bóc vỏ, gọt vỏ. Chế biến xong nên ăn sớm, không để ngoài môi trường quá lâu. Sau ăn xong nếu muốn bảo quản thì nên đun sôi lại rồi mới bảo quản. Thực phẩm sống và chín phải tách riêng, kể cả dụng cụ chế biến. Mọi người lưu ý bảo quản đúng nhiệt độ, không để quá lâu trong tủ lạnh, ngăn lạnh thì chỉ nên bảo quản tới ngày hôm sau. Ngăn đông đá thì có thể lâu hơn. Riêng khu vực chế biến, bảo quản tránh chuột bọ, côn trùng; bề mặt bếp sạch, bàn tay sạch,...", bác sĩ Nguyên nói.
Ở Việt Nam, đặc biệt với thực phẩm giàu đạm như thịt, cá, trứng, sữa, chỉ cần để ngoài vài giờ là đã có nguy cơ hỏng. Đây là nhóm thực phẩm dễ chứa vi khuẩn gây bệnh nhất.
Một vấn đề nữa mà chuyên gia này đặc biệt lưu ý cảnh báo là tình trạng ngộ độc rượu giả - cồn methanol thường. Ngộ độc ethanol thông thường có thể gây lơ mơ, hôn mê, suy hô hấp, tụt huyết áp, thậm chí tử vong. Ngoài ra, rượu làm mất kiểm soát hành vi, dẫn đến tai nạn giao thông, bạo lực, xung đột, rối loạn tâm thần.
Đặc biệt, ngộ độc cồn công nghiệp methanol cực kỳ nguy hiểm, gây mù mắt, tổn thương não, tỷ lệ tử vong rất cao. Điều đáng lưu ý là methanol thường không xảy ra đúng mấy ngày Tết, mà trước và sau Tết, khi người dân uống rượu không rõ nguồn gốc bên ngoài.
Những dấu hiệu nào của ngộ độc thực phẩm người dân tuyệt đối không nên chủ quan
Chuyên gia này cho hay, người dân thường chỉ nhìn thấy ngộ độc thực phẩm cấp tính như ăn xong rồi đau bụng, nôn, tiêu chảy. Trong khi đó, ngộ độc thực phẩm mạn tính do phơi nhiễm hóa chất, độc tố kéo dài - lại rất khó chẩn đoán, tác dụng chậm muộn, kín đáo, để lại hậu quả rải rác và kéo dài, có thể dẫn đến các bệnh gan, thận, tiêu hóa, thần kinh, thậm chí ung thư. Khi phát hiện ra, đôi khi đã ở giai đoạn muộn.
Vì thế, để biết mình có ngộ độc hay không, bác sĩ Nguyên khuyến cáo các gia đình cần lưu ý dấu hiệu điển hình nhất là từ hai người trở lên cùng ăn một loại thực phẩm cùng có triệu chứng giống nhau sau khi ăn cùng một loại thực phẩm, trong khi người không ăn thì không bị. Các triệu chứng thường gặp gồm đau bụng, nôn, tiêu chảy, xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau ăn. Tuy nhiên, có nhiều trường hợp một người ăn nên chỉ người đó bị ngộ độc.
Người dân cần đi cơ sở y tế ngay nếu có các dấu hiệu nặng như: Nôn, tiêu chảy nhiều gây mất nước nhiều; hoặc nôn nhiều không thể uống được; sốt cao liên tục; đau bụng dữ dội, hoặc đau thường xuyên, liên tục; có các biểu hiện tình trạng nặng của nhiễm trùng hoặc mất nước như: mệt lả, rét run, tụt huyết áp, tiểu tiện ít đi.
Ngoài ra, các biểu hiện không phải về tiêu hóa và thuộc về các cơ quan khác như: Thần kinh (rối loạn cảm giác, yếu cơ, liệt, lơ mơ, hôn mê, co giật,...), rối loạn tâm thần, tim mạch (huyết áp tăng, tụt huyết áp, nhịp tim quá nhanh, quá chậm hoặc không đều), khó thở, gan mật, tiết niệu, vàng da,...
Các trường hợp có thể ở nhà theo dõi như chỉ có nôn ít, ỉa chảy và đau bụng ít, có thể tự uống nước, sốt nhẹ hoặc không sốt và các triệu chứng có xu hướng đỡ dần.
