Cần xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 4/8, Quốc hội thảo luận tại Tổ về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Phải tạo ra sự đổi mới về phương thức tiếp cận

Phát biểu tại Tổ 2- Đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, đây là dự án luật có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật. Cùng với đó, chúng ta luôn khẳng định mọi công dân phải sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật; muốn sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật thì trước hết công dân phải hiểu Hiến pháp, hiểu pháp luật.

“Điều quan trọng là làm sao để công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không còn mang tính hình thức, lối mòn mà thật sự trở thành động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật", Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ: Thời gian qua, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đã được quan tâm triển khai từ Trung ương đến địa phương, trong đó có việc thành lập các Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật. Tuy nhiên, theo Chủ tịch Quốc hội, nếu chỉ dừng lại ở các quy định mà không thực sự quan tâm việc tổ chức thực hiện thì pháp luật vẫn khó đến được với người dân.

Theo Chủ tịch Quốc hội, thời gian gần đây, hoạt động lập pháp đã có những đổi mới mạnh mẽ. Cùng với đổi mới hoạt động xây dựng pháp luật, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng phải có bước chuyển mạnh mẽ, tương xứng với yêu cầu của giai đoạn mới.

Nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không thể chỉ dừng lại ở việc số hóa văn bản và đăng tải lên các Cổng thông tin điện tử mà phải hướng tới sự tương tác đa chiều.

Chỉ ra thực tế hiện nay, việc số hóa trong tuyên truyền pháp luật chủ yếu mới dừng ở việc đăng tải văn bản dưới dạng PDF trên các cổng thông tin điện tử, rất khó thu hút người dân, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, Luật cần quy định rõ việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong đó, luật hóa nghĩa vụ của các cơ quan ban hành trong việc cung cấp dữ liệu mở để tích hợp vào các công cụ AI, chatbot tự động giải đáp pháp luật cho người dân 24/7, tức là liên tục, tạo điều kiện để người dân tìm hiểu pháp luật một cách thuận tiện.

Bên cạnh đó, cơ chế tương tác cũng không nên chỉ là truyền thông một chiều từ cơ quan nhà nước xuống. Dự thảo Luật cần bổ sung quy định về cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá mức độ hiểu biết và đo lường "sức khỏe" tiếp cận pháp luật của người dân trên môi trường số để kịp thời điều chỉnh nội dung tuyên truyền.

Một yêu cầu khác được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là: Sửa đổi Luật lần này không chỉ dừng ở việc sửa câu chữ hay bổ sung thêm nhiệm vụ cho các cơ quan, mà cần tạo ra sự đổi mới về phương thức tiếp cận. Đó là chuyển từ tư duy quản lý, ban phát thông tin sang tư duy phục vụ, hỗ trợ người dân nâng cao năng lực tự bảo vệ mình bằng pháp luật.

“Nếu chúng ta xây dựng tốt luật này và tổ chức thực hiện tốt thì những đạo luật, nghị quyết mà Quốc hội ban hành sẽ thực sự được truyền tải đến người dân, doanh nghiệp và các đối tượng thụ hưởng", Chủ tịch Quốc hội nói.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải xác định rõ các nhóm đối tượng đặc thù, đồng thời cá thể hóa nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật.

Về xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu phải xây dựng cơ chế khuyến khích thực chất, tránh quy định chung chung. Dự thảo cần cụ thể hóa các chính sách ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, tài chính, tín dụng, tiếp cận đất đai và các điều kiện cần thiết khác đối với tổ chức, doanh nghiệp tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm xã hội của đội ngũ luật sư. Theo đó, nghiên cứu quy định số giờ bắt buộc hằng năm mà luật sư tham gia trợ giúp pháp lý, tư vấn, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; đồng thời coi đây là một tiêu chí đánh giá, xếp loại đối với luật sư và tổ chức hành nghề luật sư. Với đội ngũ luật sư đông đảo, có mặt từ Trung ương đến địa phương, việc phát huy trách nhiệm của lực lượng này sẽ góp phần quan trọng đưa pháp luật đến gần hơn với người dân.

Chuyển đổi tư duy từ phổ biến pháp luật sang quản trị việc tuân thủ pháp luật

Góp ý vào dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá cao việc dự thảo Luật lần này đã bổ sung nhiều nội dung quan trọng như truyền thông chính sách, chuyển đổi số; chuyển từ tư duy phổ biến văn bản pháp luật sang xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các chủ thể.

Tuy nhiên, về tổng thể, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng vấn đề quan trọng là cần tập trung chuyển đổi tư duy từ phổ biến pháp luật sang quản trị việc tuân thủ pháp luật.

Theo đại biểu, hiện trên thế giới, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật vẫn rất cần thiết, nhưng quan trọng người được tuyên truyền cũng phải nhận thức được trách nhiệm của mình; biết cách sử dụng pháp luật, biết bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời có khả năng phòng ngừa rủi ro pháp lý. Do đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị bổ sung ngay tại Điều 3 và Điều 5 nội dung về hình thành năng lực tiếp cận, sử dụng pháp luật và xây dựng văn hóa sử dụng pháp luật.

Nhận định việc bổ sung nội dung truyền thông chính sách là một hướng tiếp cận rất đúng, song theo đại biểu, giáo dục kỹ năng pháp lý cũng là nội dung hết sức quan trọng. Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định về quyền, nghĩa vụ và kỹ năng tiếp cận, sử dụng pháp luật. Bởi lẽ, biết pháp luật không đồng nghĩa với việc sẽ tự động tuân thủ pháp luật; người dân cần được trang bị kỹ năng để hiểu và vận dụng pháp luật trong thực tiễn.

Chung quan điểm, đại biểu Bế Thanh Tịnh (Đoàn Cao Bằng) nhấn mạnh tinh thần cốt lõi của lần sửa đổi này là sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy chỉ đạo của Trung ương: Chuyển từ tư duy “tuyên truyền pháp luật” sang “xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật”; chuyển từ lấy cơ quan nhà nước làm trung tâm sang lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm để phục vụ.

Đại biểu chỉ ra thực tiễn thời gian qua cho thấy, công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật ở nhiều nơi vẫn bị giao khoán cho ngành tư pháp, triển khai chưa đến nơi đến chốn, đối tượng tham gia còn hẹp và chủ yếu mang tính hình thức… điều này chưa trả lời được câu hỏi then chốt: Người dân có hiểu luật, có biết vận dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hay không?

Ở góc độ khác, đại biểu Bùi Hoài Sơn (Đoàn thành phố Hà Nội) đề nghị nghiên cứu hoàn thiện Điều 2 và Điều 3 của dự thảo Luật theo hướng làm rõ hơn nội hàm của “văn hóa tuân thủ pháp luật”. Theo đại biểu, Dự thảo Luật đã nhiều lần sử dụng khái niệm này như một mục tiêu xuyên suốt. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng “văn hóa tuân thủ pháp luật” không chỉ là việc chấp hành pháp luật một cách thụ động mà phải là sự chuyển hóa các quy định pháp luật thành niềm tin, thành chuẩn mực ứng xử và thành thói quen trong đời sống xã hội.

“Tôi đề nghị nghiên cứu bổ sung nội hàm này như một bộ phận của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam”, đại biểu kiến nghị.