Thực tế cho thấy, được công nhận OCOP chỉ là bước khởi đầu; để sản phẩm tồn tại và phát triển bền vững, yếu tố quyết định nằm ở thị trường, năng lực quản trị và sức cạnh tranh.
Gỡ bài toán đầu ra
Thành phố hiện có 903 sản phẩm OCOP đạt từ 3-5 sao. Qua rà soát, 270 sản phẩm đã hết thời hạn công nhận, nhưng chỉ 145 sản phẩm tiếp tục đăng ký đánh giá, phân hạng lại; 125 sản phẩm không tiếp tục tham gia chương trình. Dự kiến trong năm 2026, có thêm 272 sản phẩm hết thời hạn công nhận.
Những con số này đặt ra yêu cầu Cần Thơ không chỉ duy trì số lượng sản phẩm OCOP, mà quan trọng hơn là nâng “sức sống” của sản phẩm sau khi được công nhận.
Tại xã Vị Thanh 1, chanh muối Thuận An là một thí dụ điển hình. Gắn với nghề truyền thống hơn 30 năm, sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao năm 2023. Tuy nhiên, khi thời hạn công nhận kết thúc trong năm 2026, chủ thể vẫn phải đối mặt với bài toán thị trường.
Anh Nguyễn Hòa An, chủ thể sản phẩm chanh muối Thuận An cho biết, dù được địa phương hỗ trợ đăng ký chứng nhận OCOP và giới thiệu sản phẩm, đầu ra vẫn là khó khăn lớn nhất. Hiện sản phẩm chủ yếu tiêu thụ tại các chợ trong khu vực như Chợ Phường 3, Chợ 7 Ngàn, Chợ 14 Ngàn, Chợ Hội Đồng và một số chợ xã lân cận.
Từ những trái chanh giấy, gia đình anh An chế biến thành chanh muối nhằm kéo dài thời gian sử dụng và gia tăng giá trị nông sản. Quy trình sản xuất không quá cầu kỳ nhưng đòi hỏi thời gian và sự kiên trì. Chanh sau khi thu mua được làm mềm, ngâm ủ từ 3-4 ngày, phơi nắng 2-3 ngày, sau đó xả, rửa, xử lý nước muối rồi tiếp tục ngâm ủ. Từ khi bắt đầu chế biến đến lúc sản phẩm đạt chất lượng tốt mất khoảng 3-4 tháng.
Nghề làm chanh muối được gia đình anh An duy trì từ quê ngoại ở Vĩnh Long. Cha anh, ông Nguyễn Thế Phương, đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề. Trước đây, vào mùa thuận lợi, gia đình từng sản xuất khoảng 4-5 tấn chanh muối mỗi năm.
Hiện nay, giá nguyên liệu và muối tăng, trong khi thị trường xuất hiện nhiều loại nước uống cạnh tranh khiến lợi nhuận giảm. Mỗi hũ chanh muối chỉ còn lời khoảng 3.000-4.000 đồng, chủ yếu tạo thêm thu nhập cho gia đình bên cạnh nghề trồng lúa. Mỗi tháng, gia đình sản xuất hơn 100 hũ, tùy thời tiết và sức mua, với giá bán lẻ khoảng 20.000 đồng/hũ.
Việc mở rộng thị trường trực tuyến cũng không đơn giản. Do sản phẩm có trọng lượng lớn bởi gồm cả chanh và nước muối, chi phí vận chuyển tăng; hũ thủy tinh còn có nguy cơ bể, rò rỉ trong quá trình giao hàng. Đây là những trở ngại khiến sản phẩm khó vươn xa.
Nâng chất từ quy trình sản xuất
Theo ông Lê Hồng Việt, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vị Thanh 1, chanh muối Thuận An hiện là sản phẩm chanh muối duy nhất trên địa bàn được công nhận OCOP. Địa phương xác định tiếp tục hỗ trợ chủ thể kết nối với các cơ sở kinh doanh, từng bước mở rộng đầu ra cho sản phẩm.
Nếu chanh muối Thuận An cho thấy bài toán thị trường, câu chuyện tại Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Kiến Thành lại cho thấy một hướng nâng chất OCOP từ chính quy trình sản xuất.
Hợp tác xã hiện có 273 thành viên, gồm 120 thành viên chính thức và 153 thành viên liên kết; tổng diện tích sản xuất lúa của hợp tác xã và các hộ liên kết hơn 300ha. Đơn vị đang phát triển dòng gạo chất lượng cao gắn với các mô hình canh tác xanh, giảm phát thải. Sản phẩm gạo sạch của hợp tác xã được công nhận OCOP 4 sao.
Vụ Đông Xuân 2025-2026, hợp tác xã thực hiện 50ha sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, năng suất gần 8 tấn/ha. Hơn 70 nông dân nam, nữ được tập huấn quản lý dinh dưỡng chính xác (PNM), hướng đến sử dụng phân bón đúng loại, đúng thời điểm, đúng lượng, đúng vị trí và đúng phương pháp.
Theo bà Phan Thị Thảo Sương, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và dịch vụ Kiến Thành, khi phụ nữ được tiếp cận kỹ thuật và kiến thức, những hiểu biết đó có thể chuyển thành thay đổi cụ thể trong từng hộ gia đình. Cùng với sản xuất, phụ nữ ngày càng tham gia nhiều hơn vào quản lý thu-chi, nhật ký sản xuất, thông tin kỹ thuật và chi phí.
Những dữ liệu này không chỉ giúp đánh giá hiệu quả từng vụ lúa, mà còn góp phần kiểm soát nguồn gốc, chứng minh quá trình canh tác đối với những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng.
Đây cũng là hướng đi Cần Thơ đặt ra trong quá trình nâng chất chương trình OCOP. Với sản phẩm mới, thành phố yêu cầu thực hiện nghiêm Bộ tiêu chí mới. Các sản phẩm cần gia hạn hoặc nâng hạng sao được hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ theo quy định.
Các xã, phường đồng thời rà soát sản phẩm tiềm năng gắn với vùng nguyên liệu, làng nghề đặc trưng; hỗ trợ chủ thể thực hiện thủ tục về sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu ngay từ đầu. Từ nay đến cuối năm 2026, thành phố dự kiến tổ chức 3 đợt đánh giá, phân hạng cho khoảng 140 sản phẩm đang được rà soát.
Cần Thơ đặt mục tiêu đến năm 2030 duy trì và phát triển 1.400 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên. Tuy nhiên, mục tiêu này không chỉ được tính bằng số lượng, mà phải gắn với nâng chất lượng, nâng hạng, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực của chủ thể.
Theo Văn phòng Điều phối các chương trình mục tiêu quốc gia thành phố Cần Thơ, địa phương đang triển khai 5 nhóm giải pháp trọng tâm: rà soát vùng nguyên liệu; tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị; chuyển trọng tâm hỗ trợ sang nâng cao năng lực về quản trị, công nghệ, sở hữu trí tuệ và truy xuất nguồn gốc; lấy thị trường làm thước đo hiệu quả; đồng thời nâng chất đi đôi với sàng lọc.
Từ chanh muối Thuận An đến sản phẩm gạo của Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Kiến Thành, thực tế cho thấy mỗi sản phẩm OCOP có một câu chuyện riêng, nhưng đều cần nền tảng chung để phát triển bền vững: vùng nguyên liệu ổn định, quy trình sản xuất được kiểm soát, thương hiệu được bảo vệ và thị trường đủ sức tiêu thụ.
Vì vậy, chặng đường OCOP của Cần Thơ giai đoạn 2026-2030 không chỉ là hành trình có thêm những sản phẩm đạt sao, mà còn là quá trình giữ lại những sản phẩm có giá trị, giúp chủ thể nâng năng lực và đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường. Hiệu quả cuối cùng cần được nhìn từ doanh số bán hàng, thu nhập của người nông dân và vị thế của nông sản Cần Thơ trên thị trường trong và ngoài nước.
