Nhiệm vụ bất khả thi?
Theo Báo cáo Triển vọng Môi trường Toàn cầu (Global Environment Outlook), nhân loại cần thực hiện ngay những thay đổi mạnh mẽ trong cách vận hành nền kinh tế, sử dụng nguyên liệu thô, quản lý chất thải, sản xuất năng lượng, sản xuất và tiêu thụ thực phẩm, và nhất là cách đối xử với môi trường.
Trong một cái nhìn lướt qua, những gợi ý đó dường như thực chất cũng chính là các phương trình quá hóc búa để có thể cân bằng, đặc biệt là khi đặt vào mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ sinh quyển. Song, không hẳn vậy. Các tác giả của báo cáo, một nhóm gồm gần 300 nhà khoa học đa ngành, cũng đồng thời chỉ ra rằng: Một số cộng đồng trên khắp thế giới đã bắt đầu tái cấu trúc các hệ thống quan trọng, với những kết quả ban đầu cho thấy việc bảo vệ môi trường và tạo ra những cơ hội mới là hoàn toàn khả thi.
“Thông thường, mọi người nhìn nhận vấn đề như một sự lựa chọn nhị phân: Môi trường, hay kinh tế?”, Maarten Kappelle, chuyên gia của UNEP nhận xét. “Tuy nhiên, bạn vẫn có thể xây dựng một nền kinh tế mang lại lợi ích cho cả con người và hành tinh. Trên thực tế, điều đó hiện đang xảy ra ở khắp mọi nơi, từ Burkina Faso đến Ấn Độ”. Và ít nhất, đã có bốn thí dụ dưới đây về sự chuyển đổi thành công này.
Kết hợp bảo tồn và phát triển
Trong nhiều năm, cộng đồng dân tộc thiểu số Advasi ở Ấn Độ - những người sống trong và chung quanh Khu bảo tồn Hổ Periyar nổi tiếng thế giới - đã phải vật lộn với nạn thất nghiệp và nghèo đói. Nhưng vào cuối những năm 1990, chính phủ và các nhóm tài trợ đã khởi động một dự án quy mô lớn, kết hợp phát triển và bảo tồn.
Nhiều người trong số 200.000 thành viên cộng đồng Advasi đã được đào tạo, để trở thành hướng dẫn viên động vật hoang dã và kiểm lâm. Điều đó giúp bảo vệ các loài mèo lớn đang có nguy cơ tuyệt chủng trong khu bảo tồn, đồng thời khởi động sự bùng nổ du lịch sinh thái trong khu vực, mang lại việc làm và sự ổn định cho nhiều gia đình địa phương.
Tận dụng rác thải điện tử
Trong phần lớn những năm cuối thế kỷ trước, Trung Quốc là bãi đổ rác thải điện tử, chủ yếu được nhập khẩu bất hợp pháp từ nước ngoài. Mọi thứ, từ máy tính cũ đến tủ lạnh, tràn ngập ở các bãi chôn lấp và bãi rác tự phát, làm rò rỉ các hóa chất độc hại vào đất và nước.
Nhưng, trong hơn hai thập niên qua, Trung Quốc đã thúc đẩy việc thành lập hơn 100 công ty tái chế rác thải điện tử được cấp phép. Hiện tại, các công ty này xử lý nhiều loại linh kiện điện tử, bao gồm bảng mạch, hộp mực in và màn hình tinh thể lỏng. Điều này ngăn chặn các hóa chất độc hại như thủy ngân thoát ra môi trường đồng thời tạo ra hàng nghìn việc làm.
Tính đến năm 2020, có tới 50% rác thải điện tử ở Trung Quốc đã được tái chế. Và đến cuối năm 2025, Trung Quốc đẩy mạnh hơn nữa hoạt động tái chế đô thị, trong nỗ lực hướng tới các thành phố “không rác thải”.
Biến các khoản nợ thành cơ hội
Bị chìm trong nợ nần vào giữa những năm 2010-2020, quốc đảo nhỏ bé Seychelles buộc phải tìm kiếm sự cứu trợ từ chính... chủ nợ. Họ đã thực hiện một thỏa thuận độc đáo, để vừa củng cố nền kinh tế, vừa bảo tồn vùng ven biển giàu đa dạng sinh học của mình.
Theo đó, một tổ chức bảo tồn của Mỹ, Nature Conservancy, đã đồng ý mua khoản nợ 13 triệu USD của Seychelles, đổi lấy lời hứa rằng, quốc gia này sẽ xây dựng một loạt khu bảo tồn biển, ở vùng ngoài khơi của mình. Điều được gọi là “thỏa thuận đổi nợ lấy thiên nhiên” này đã giúp Seychelles bảo vệ 30% vùng biển quốc gia (tăng từ mức dưới 1% vào năm 2015), đồng thời cũng mang tới những ảnh hưởng tích cực cho nền kinh tế.
Ngăn chặn sự bành trướng của hoang mạc
Trong nhiều thập kỷ, nông nghiệp ở vùng Sahel của châu Phi, một dải đất bán khô hạn giáp với phần phía nam của sa mạc Sahara, luôn là một cuộc chiến khó khăn. Hạn hán và lượng mưa thất thường - liên quan đến biến đổi khí hậu - luôn có thể dẫn đến mất mùa và nạn đói, cùng hiện tượng sa mạc hóa.
Nhưng trong những năm gần đây, những người nông dân từ Burkina Faso đến Kenya đã áp dụng một kỹ thuật canh tác truyền thống, được gọi là zai, giúp thay đổi điều đó. Theo cách hết sức thân thiện với môi trường, nông dân đào các hố trên đất bị thoái hóa và lấp đầy chúng bằng phân hữu cơ hoặc phân bón tự nhiên. Các hố này tập trung lượng nước ít ỏi có được, tạo ra đất màu mỡ cho hạt giống. Một số nông dân thậm chí còn sử dụng mối để làm tơi đất cứng, khô. Kỹ thuật này được cho là đã giúp tăng năng suất canh tác lên đến 500%.
Tuy nhiên, vẫn cần nhấn mạnh: Những thành công trên chỉ là thành tựu riêng lẻ, là những “con đường tắt”, và chắc chắn chưa đủ để trở thành hướng đi cho cả thể giới. Thế giới cần những nỗ lực lớn hơn nữa, nhiều ý tưởng sáng tạo và gợi mở hơn nữa, để tìm được những giải pháp hiệu quả trên quy mô lớn, nhằm áp dụng đối với tất cả các cuộc khủng hoảng môi trường - UNEP khuyến khích ■
