Bảo đảm các cơ chế vượt trội được triển khai một cách thận trọng và có kiểm soát

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nêu rõ, dự án luật được xây dựng với mục đích tạo lập hành lang pháp lý ổn định, đột phá nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nguồn lực; thúc đẩy các đô thị động lực phát triển nhanh, bền vững.

Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là thể chế hóa kịp thời, đầy đủ chủ trương của Đảng; chuyển từ tư duy quản lý chặt sang kiến tạo phát triển; thực hiện phân quyền triệt để theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Dự thảo luật được thiết kế theo hướng là một đạo luật khung, chỉ quy định những vấn đề về nguyên tắc, thẩm quyền của Quốc hội, gắn phân quyền với cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Quy định chặt chẽ, tránh dàn trải, phân tán nguồn lực

Giải trình một số nội dung cụ thể, về phạm vi điều chỉnh, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự thảo luật quy định cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển thành phố là đơn vị loại đặc biệt, thành phố khác. Một số ý kiến đại biểu Quốc hội tham gia về khoản 3 Điều 1 đề nghị quy định theo hướng: thành phố chưa là đô thị đặc biệt được áp dụng cơ chế, chính sách vượt trội quy định cho đô thị đặc biệt mà không cần giao Chính phủ quy định.

Theo Bộ trưởng Tư pháp, việc giao Chính phủ quyết định thay vì áp dụng đương nhiên các cơ chế, chính sách đặc thù cho các thành phố chưa được công nhận là đô thị đặc biệt nhằm bảo đảm điều kiện có chủ trương của cấp có thẩm quyền, cũng như bảo đảm các cơ chế vượt trội được triển khai một cách thận trọng và có kiểm soát.

Thứ nhất, bảo đảm sự tương xứng với năng lực. Các chính sách đột phá đòi hỏi trình độ quản trị và nguồn lực tài chính rất cao, cơ bản chỉ phù hợp với các thành phố là đô thị đặc biệt. Do đó, việc giao Chính phủ quy định việc áp dụng đối với các thành phố chưa được công nhận là đô thị đặc biệt sẽ giúp đánh giá sát thực tế năng lực thực thi của từng địa phương trước khi trao quyền, qua đó bảo đảm tính khả thi.

Thứ hai, bảo đảm tính thống nhất của pháp luật. Quy định loại trừ áp dụng một số quy định sẽ hạn chế nguy cơ làm vỡ khuôn khổ pháp lý quốc gia hoặc địa phương hóa pháp luật nếu mở rộng đại trà các quyền ban hành văn bản quy định khác với quy định của Trung ương.

Thứ ba, bảo đảm tính linh hoạt, kịp thời. Quy định như khoản 3 Điều 1 sẽ tạo hành lang để Chính phủ chủ động điều hành, kịp thời áp dụng chính sách cho các cực tăng trưởng mới theo lộ trình phát triển mà không cần chờ sửa luật hoặc trình Quốc hội ban hành nghị quyết đặc thù riêng.

Đối với cơ chế đặc thù để phát huy tiềm năng, thế mạnh của các địa phương, thành phố chưa là đô thị đặc biệt mà chưa được luật quy định, dự thảo luật đã có quy định tại khoản 5 Điều 1, theo đó, Chính phủ sẽ báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi ban hành và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Thứ tư, tránh dàn trải, phân tán nguồn lực. Quy định này giúp kiểm soát tình trạng các địa phương chạy đua ưu đãi, dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh, phân tán nguồn lực quốc gia và làm xói mòn ý nghĩa của các cơ chế đặc thù.

“Cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu các ý kiến tham gia cụ thể của các vị đại biểu Quốc hội để hoàn thiện quy định tại Điều 1, nhất là các nguyên tắc và giới hạn làm cơ sở để Chính phủ quyết định áp dụng chính sách đặc thù cho các địa phương, bảo đảm chặt chẽ”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nói.

Phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng, đáp ứng yêu cầu “có van, có khóa”

Về yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, Bộ trưởng Tư pháp nhấn mạnh, bảo đảm quốc phòng, an ninh là nguyên tắc nền tảng và xuyên suốt trong quá trình xây dựng luật này. Các quy định trong dự thảo luật đã xác lập nguyên tắc tối thượng: việc phân quyền và thực hiện nhiệm vụ được phân quyền phải bảo đảm không được phương hại đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại và chủ quyền quốc gia. Có thể nói, đây là “vùng cấm” đối với các thẩm quyền đột phá.

Cụ thể, các thành phố thuộc phạm vi điều chỉnh của luật không được ban hành văn bản quy định khác hoặc thí điểm các cơ chế, chính sách trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại và tôn giáo. Thủ tướng Chính phủ có quyền đình chỉ, bãi bỏ bất kỳ văn bản của địa phương nếu xét thấy văn bản đó ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia, quốc phòng, an ninh.

Dự thảo luật cũng quy định cơ chế kiểm soát chặt chẽ trong các lĩnh vực trọng yếu. Chẳng hạn về quy hoạch, việc lập, điều chỉnh quy hoạch tổng thể thành phố và các quy hoạch không gian đặc thù như không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm cao bắt buộc phải lấy ý kiến và có sự thống nhất bằng văn bản của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an. Đặc biệt, đối với không gian tầm thấp và tầm cao phải ưu tiên các công trình có tính lưỡng dụng, sẵn sàng phục vụ nhu cầu quân sự khi cần thiết.

Giải trình về cơ chế kiểm soát quyền lực, Bộ trưởng Tư pháp nêu rõ, cơ chế kiểm soát quyền lực trong dự thảo luật được thiết kế theo mô hình phân quyền triệt để gắn với kiểm soát đa tầng, đáp ứng yêu cầu “có van, có khóa”, gồm các “van điều tiết” và “khóa quyền lực”.

Theo đó, dự thảo luật xác định những “giới hạn đỏ” ngay tại Điều 3, Điều 4 nhằm bảo đảm phân quyền không được ảnh hưởng tới ổn định kinh tế vĩ mô, an toàn tài chính quốc gia, tôn trọng các quy luật của thị trường. Mọi cơ chế đặc thù đều loại trừ các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo, việc thực hiện các quy định của luật phải bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giữ gìn bản sắc văn hóa.

Trong xây dựng thể chế tại Điều 7, đô thị đặc biệt như Thành phố Hồ Chí Minh dù được ban hành văn bản khác quy định của Trung ương nhưng vẫn phải tuân thủ quy trình chặt chẽ về đánh giá tác động, tham vấn ý kiến các bộ, ngành, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ. Trong thời hạn 7 ngày kể từ ngày văn bản được ban hành, Thủ tướng Chính phủ có quyền đình chỉ, bãi bỏ văn bản của thành phố nếu nhận thấy văn bản đó trái pháp luật hoặc xâm phạm lợi ích quốc gia.

Đối với cơ chế thí điểm, quy định tại Điều 8 và Điều 30 của dự thảo luật là một “khóa” về thời gian. Thời hạn thí điểm tối đa là 5 năm và việc gia hạn cũng không quá 5 năm. Ủy ban nhân dân thành phố phải tạm dừng ngay việc thí điểm nếu phát hiện có tác động tiêu cực tới dự báo.

Trong quản lý tài chính và đầu tư, theo Điều 32, Điều 33, việc huy động vốn qua trái phiếu, vay nợ phải nằm trong hạn mức nợ công được phê duyệt nhằm kiểm soát rủi ro ở địa phương. Đối với các dự án lớn, Chính phủ vẫn giữ thẩm quyền quyết định việc bổ sung ngân sách có mục tiêu để bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách Trung ương.