Bài học nắm vững thời cơ, đẩy lùi nguy cơ trong Cách mạng Tháng Tám ý nghĩa tới ngày nay

Thời cơ của Cách mạng Tháng Tám chín muồi vào giữa tháng 8/1945. Ở thời điểm đó, phong trào chống Nhật cứu nước do Đảng phát động từ sau ngày Nhật đảo chính gạt Pháp khỏi Việt Nam và Đông Dương (9/3/1945) đã phát triển đến đỉnh cao; Nhân dân không cam chịu sự cai trị hà khắc của phát-xít Nhật và chính quyền tay sai, mong muốn đứng lên giành độc lập, giành quyền sống. Trung ương Đảng, lãnh tụ Hồ Chí Minh, Tổng bộ Việt Minh cùng hệ thống tổ chức đảng và Mặt trận Việt Minh trong cả nước đã tỏ rõ sức mạnh và quyết tâm lãnh đạo toàn dân tộc tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa trên cả nước. Chủ nghĩa phát-xít đã thất bại ở châu Âu (ngày 9/5/1945), ngày 15/8/1945, phát-xít Nhật đầu hàng Liên Xô và Đồng minh, quân Nhật ở Việt Nam và Đông Dương hoang mang, suy yếu, chính quyền tay sai mất chỗ dựa.

Trong hoàn cảnh đó, lãnh tụ Hồ Chí Minh có Thư kêu gọi Tổng khởi nghĩa gửi đồng bào cả nước nêu rõ: “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”[1]. Ban Thường vụ Trung ương Đảng, lãnh tụ Hồ Chí Minh và Tổng Bí thư Trường Chinh quyết định triệu tập Hội nghị đại biểu toàn quốc của Đảng họp tại Tân Trào, tỉnh Tuyên Quang ngày 14 và 15/8/1945. Hội nghị đã khẳng định: “Cơ hội rất tốt cho ta giành quyền độc lập đã tới”[2]. Nghị quyết của hội nghị đã quyết định Tổng khởi nghĩa theo ba nguyên tắc: Tập trung, thống nhất, kịp thời với mục đích “giành quyền độc lập hoàn toàn”, “xây dựng chính quyền nhân dân”. Ngày 13/8/1945, Trung ương Đảng, Tổng bộ Việt Minh đã thành lập Ủy ban khởi nghĩa và Ủy ban khởi nghĩa ban hành Quân lệnh số 1.

Cùng với thời cơ thuận lợi, cũng xuất hiện hai nguy cơ lớn cản bước tiến của cách mạng Việt Nam. Lợi dụng sự thất bại của Nhật, thực dân Pháp quyết quay lại áp đặt sự cai trị Việt Nam, Đông Dương như trước ngày bị Nhật đảo chính 9/3/1945. Ý đồ đó được thể hiện trong tuyên bố của nhà lãnh đạo nước Pháp, tướng Charles de Gaulle ngày 24/3/1945 khẳng định Pháp không từ bỏ lợi ích ở Việt Nam và Đông Dương. Nguy cơ thứ hai là theo phân công của Hội nghị Potsdam của Đồng minh, quân Anh sẽ vào Nam Đông Dương từ vĩ tuyến 16 (Đà Nẵng trở vào) để giải giáp quân Nhật, quân Anh tìm cách giúp cho quân Pháp trở lại. Phía bắc vĩ tuyến 16, quân đội Trung Hoa dân quốc của Tưởng Giới Thạch (quân Tưởng) sẽ vào để tước vũ khí quân Nhật, đồng thời có âm mưu xâm chiếm Việt Nam, họ đã chuẩn bị lực lượng tay sai là Việt cách, Việt quốc. Nghị quyết Hội nghị đại biểu Đảng toàn quốc đã nêu rõ, phải “chống lại mưu mô của Pháp định khôi phục địa vị cũ ở Đông Dương và mưu mô của một số quân phiệt Tàu định chiếm nước ta”[3].

Đảng nhấn mạnh, dù sao chỉ có thực lực của ta mới quyết định sự thắng lợi. Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh quyết tâm tranh thủ thời cơ tổng khởi nghĩa giành thắng lợi trong tháng 8/1945 khi quân Đồng minh (Anh, Tưởng) chưa kịp kéo vào và quân Pháp chưa thể quay lại. Đó chính là quyết sách đúng đắn vừa chớp thời cơ vừa đẩy lùi nguy cơ. Với thắng lợi của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 và bản Tuyên ngôn độc lập ngày 2/9/1945, chính quyền nhà nước của nước Việt Nam độc lập khẳng định tư cách người chủ đất nước để tiếp quân Đồng minh và chống lại mọi mưu đồ xâm lược.

Bài học thành công về chọn đúng thời cơ, đẩy lùi nguy cơ thật sự là khoa học và nghệ thuật lãnh đạo của Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh, giải quyết vấn đề căn bản của cách mạng là chính quyền nhà nước và độc lập dân tộc, mở ra thời đại Hồ Chí Minh trong lịch sử dân tộc. Bài học đó được Đảng vận dụng suốt quá trình lãnh đạo cách mạng cho đến ngày nay.

Ngày 23/9/1945, Pháp tiến đánh Nam Bộ mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam lần thứ hai (lần thứ nhất từ ngày 1/9/1858). Cuối năm 1953, khi lực lượng của ta đã mạnh lên rất nhiều, đó là cơ hội để giành thắng lợi quyết định về quân sự, kết thúc chiến tranh. Ngày 20/11/1953, quân Pháp nhảy dù xuống Điện Biên Phủ và xây dựng ở đây tập đoàn quân sự mạnh nhất Đông Dương. Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Chính trị họp ngày 6/12/1953 và quyết định đánh Điện Biên Phủ. Mặt trận Điện Biên Phủ trở thành điểm quyết chiến chiến lược giữa ta và Pháp. Bác Hồ giao cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ huy chiến dịch và toàn quyền quyết định ở mặt trận. Nhờ tài thao lược, cách đánh hiệu quả, sáng tạo và tinh thần đoàn kết, hy sinh của toàn quân, toàn dân, chiến dịch Điện Biên Phủ đã toàn thắng (7/5/1954) buộc Pháp ký Hiệp định Geneve, kết thúc chiến tranh. Chủ tịch Hồ Chí Minh dự báo một nguy cơ lớn đó là Mỹ sẽ tìm mọi cách thay thế Pháp. Nguy cơ đó đã là hiện thực.

Đất nước chia làm hai miền, Mỹ xây dựng ở miền nam chính quyền tay sai và chế độ thực dân mới, rồi tiến hành chiến tranh phá hoại ở miền bắc từ ngày 5/8/1964, ồ ạt đưa quân Mỹ vào miền nam từ ngày 8/3/1965. Đó là thách thức nặng nề đối với cách mạng và dân tộc Việt Nam. Đảng lãnh đạo xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền bắc và chống Mỹ cứu nước. Kết hợp chặt chẽ đấu tranh quân sự, chính trị và ngoại giao, giành thắng lợi từng bước, phát triển thế và lực, phát huy sức mạnh tổng hợp của cả nước. Việt Nam và Mỹ ký Hiệp định Paris (27/1/1973), quân Mỹ và các nước chư hầu phải rút hết khỏi Việt Nam. Đó là cơ hội để cách mạng Việt Nam phát triển, tiến lên giành thắng lợi hoàn toàn. Cuối năm 1974, so sánh lực lượng trên chiến trường có lợi cho ta. Bộ Chính trị quyết định dốc toàn lực của cả nước với quyết tâm thần tốc, táo bạo, chắc thắng đã hoàn thành cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 mà đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giải phóng hoàn toàn miền nam, thống nhất đất nước ngày 30/4/1975.

Trong lãnh đạo xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền bắc và trên cả nước sau năm 1975, Đảng có nhiều thành công về xây dựng chế độ chính trị mạnh, ưu việt, về phát triển văn hóa, giáo dục, con người, về quốc phòng, an ninh, đối ngoại; nhưng có một số hạn chế, yếu kém về cơ chế, chính sách kinh tế. Năm 1979, đất nước khủng hoảng kinh tế-xã hội, cũng là thời điểm Đảng đổi mới tư duy, nhất là tư duy kinh tế, khảo nghiệm thực tế và đổi mới từng phần. Năm 1986, nhiều mô hình và cách thức mới, chính sách mới mang lại hiệu quả dù còn khó khăn. Đó là cơ hội để Đảng quyết định đường lối đổi mới. Đại hội VI của Đảng (12/1986), với thái độ nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật, Đảng quyết định thực hiện đường lối đổi mới. Đổi mới trở thành mệnh lệnh của cuộc sống để đất nước ra khỏi nguy cơ khủng hoảng kinh tế-xã hội kéo dài và khắc phục tình trạng bị bao vây, cấm vận, đưa đất nước phát triển.

Những năm 90 của thế kỷ 20, với cơ chế, chính sách phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, đổi mới của Việt Nam đã thành công trên nhiều mặt. Đất nước ra khỏi khủng hoảng và tình trạng bị bao vây, cấm vận, hội nhập quốc tế thành công, chính trị xã hội ổn định. Đó là cơ hội để đất nước phát triển, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Năm 1994, cùng với thành công, Đảng cũng chỉ rõ bốn nguy cơ: Nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế; nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa; nguy cơ tham nhũng; nguy cơ “diễn biến hòa bình”. Một lần nữa, tranh thủ cơ hội, đẩy lùi nguy cơ được Đảng đặt ra trực tiếp, không thể xem thường nguy cơ nào.

Hiện nay, bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Có nhiều thuận lợi, cơ hội để đất nước phát triển nhanh, bền vững, thực hiện hai mục tiêu 100 năm, tăng trưởng kinh tế hai con số. Hệ thống chính trị được sắp xếp tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Nền kinh tế năng động, tăng trưởng cao, quy mô tăng nhanh, Việt Nam đã ở nhóm các nước thu nhập trung bình cao. Khoa học-công nghệ, nhất là công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng thành công và phát triển theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Đại đoàn kết dân tộc được củng cố vững chắc, an sinh xã hội mở rộng, đời sống Nhân dân được nâng cao, Nhân dân, con người ở vị trí trung tâm. Quốc phòng, an ninh vững mạnh. Đối ngoại mở rộng, vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam ngày càng cao. Tuy vậy, Đại hội XIV của Đảng (1/2026) đã thẳng thắn chỉ ra những hạn chế, yếu kém và nhấn mạnh: “Bốn nguy cơ mà Đảng chỉ ra đã từng bước được khắc phục, song có mặt còn diễn biến phức tạp. Nguy cơ bao trùm là nguy cơ tụt hậu, nhất là về công nghệ và rơi vào bẫy thu nhập trung bình”[4].

Ở mọi thời kỳ cách mạng, thời cơ, thuận lợi, vận hội và khó khăn, thách thức, nguy cơ luôn luôn đan xen nhau; rất cần tầm nhìn và tư duy chiến lược, tự chủ chiến lược, dự báo tình hình để có quyết sách đúng đắn, kịp thời. Đó là một nội dung căn bản trong khoa học lãnh đạo của Đảng.

---

[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 3, trang 596. [2] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 7, trang 424.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tập 7, trang 427.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tập I, trang 80.