Bài 3: Hành trình nhân văn, nghĩa tình

Nỗi khắc khoải bên những hàng bia mộ không tên

Trong gần 11.000 phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Việt-Lào (xã Anh Sơn, tỉnh Nghệ An), có khoảng 6.900 ngôi mộ “Liệt sĩ chưa biết tên”. Giữa những hàng bia trắng trải dài, ông Nông Văn Phán, 70 tuổi, quê ở xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng, đứng lặng trước khu mộ vô danh. Trên tay ông là tấm ảnh đã phai màu cùng giấy báo tử của anh trai - liệt sĩ Nông Minh Ngọc, nhập ngũ năm 1969, hy sinh tại mặt trận Cánh đồng Chum (Lào) năm 1970.

Hài cốt liệt sĩ Nông Minh Ngọc đã được quy tập về nghĩa trang từ năm 1982 cùng đồng đội. Nhưng hơn 40 năm qua, gia đình vẫn không biết ông đang nằm ở đâu trong hàng nghìn phần mộ không tên. “Anh tôi có thể đang ở ngay đây, nhưng chúng tôi không biết ngôi mộ nào là của anh”, ông Phán rưng rưng.

Theo thống kê của Bộ Nội vụ, cả nước có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ, hơn 900 nghìn hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang, trong đó khoảng 300 nghìn phần mộ chưa xác định được danh tính. Hàng trăm nghìn gia đình vẫn đang mong chờ thông tin về phần mộ người thân sau hơn 50 năm kết thúc chiến tranh. Đó là lý do công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được xác định là nhiệm vụ trọng tâm của “Chiến dịch 500 ngày đêm”.

Công nghệ ADN, dữ liệu số mở cánh cửa mới

Nếu như trước đây, việc xác định danh tính chủ yếu dựa vào hồ sơ, nhân chứng hoặc những di vật còn sót lại thì hiện nay, khoa học công nghệ đang mở ra một hướng đi mới. Lần đầu tiên, việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai đồng bộ trên quy mô toàn quốc bằng công nghệ ADN kết hợp với cơ sở dữ liệu số hóa.

Dữ liệu từ hồ sơ liệt sĩ, nghĩa trang, kết quả quy tập, mẫu hài cốt và mẫu thân nhân được rà soát, chuẩn hóa và kết nối trên cùng một hệ thống, tạo nền tảng cho việc đối sánh thông tin ở quy mô lớn. Mục tiêu không chỉ là tìm thấy hài cốt liệt sĩ mà còn trả lại tên tuổi, quê quán cho những người đã hy sinh trọn đời vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân.

Để thực hiện nhiệm vụ đó, Bộ Quốc phòng ban hành các văn bản hướng dẫn, quy trình kỹ thuật về lấy mẫu, bảo quản, vận chuyển và lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN; đồng thời tổ chức tập huấn trên phạm vi toàn quốc cho các lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ.

Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nghi Lộc (tỉnh Nghệ An), địa phương được lựa chọn triển khai thí điểm, việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đã được thực hiện trong tháng 5 vừa qua nhằm hoàn thiện quy trình trước khi triển khai trên diện rộng.

Cùng với đó, Bộ Quốc phòng xây dựng hệ thống phần mềm quản lý thông tin mẫu hài cốt liệt sĩ, quản lý tiến độ chiến dịch và tiếp nhận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, di vật, kỷ vật do các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước cung cấp.

Các địa phương đang rà soát, chuẩn hóa dữ liệu nghĩa trang liệt sĩ, mộ liệt sĩ để hình thành cơ sở dữ liệu thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Cùng với việc số hóa dữ liệu hài cốt, Bộ Công an triển khai rà soát thông tin hơn 768.000 liệt sĩ và xây dựng cơ sở dữ liệu đối với hơn 380.000 thân nhân liệt sĩ cần lấy mẫu ADN đối chứng.

Đến nay, Bộ Công an đã thu nhận hơn 93.600 mẫu sinh phẩm và phân tích hơn 52.800 mẫu phục vụ đối sánh, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Những dữ liệu thu thập được đang từng bước hình thành một “ngân hàng ký ức số” về liệt sĩ trên phạm vi cả nước, kết nối các nguồn thông tin vốn nhiều năm phân tán ở cơ quan chức năng, địa phương và gia đình liệt sĩ; trong nước và nước ngoài.

Tuy nhiên, hành trình trả lại tên cho các liệt sĩ thiếu thông tin cũng đang phải chạy đua với thời gian. Sau hàng chục năm dưới lòng đất, nhiều hài cốt đã phân hủy nghiêm trọng, khiến việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn. Trong khi đó, các nhân chứng ngày càng ít đi, còn số thân nhân trực hệ có thể cung cấp mẫu đối chứng đang dần mai một theo năm tháng.

Theo Phó Cục trưởng Cục Người có công (Bộ Nội vụ) Vũ Ngọc Thủy, trong giai đoạn 2021-2025, công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã đạt nhiều kết quả tích cực. Bằng phương pháp thực chứng, các địa phương, cơ quan, đơn vị đã xác định được danh tính 2.560 hài cốt liệt sĩ. Hơn 13.000 mẫu hài cốt đã được tiếp nhận, trong đó hơn 9.300 mẫu đủ điều kiện phân tích ADN. Qua giám định 1.094 mẫu, cơ quan chức năng đã xác định được danh tính 103 liệt sĩ. Toàn bộ dữ liệu giám định được lưu trữ tập trung, tạo cơ sở phục vụ lâu dài cho công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Bước khởi đầu của hành trình nhiều thách thức

Những kết quả đạt được mới chỉ là bước khởi đầu. Thực tiễn cho thấy, nhu cầu kinh phí cho công tác lấy mẫu, giám định ADN, lưu trữ dữ liệu và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là rất lớn. Cùng với đó, một số quy trình phối hợp, tiếp nhận và giám định ADN cần tiếp tục hoàn thiện...

Từ thực tế đó, nhiều ý kiến cho rằng, cần đẩy nhanh việc xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ; mở rộng thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ; tăng cường đầu tư cho các cơ sở giám định, lưu trữ và đối sánh dữ liệu; đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm khai thác thêm các nguồn thông tin về liệt sĩ còn thất lạc. Khi dữ liệu ngày càng đầy đủ, đồng bộ và công nghệ tiếp tục phát triển, cơ hội xác định danh tính cho hàng trăm nghìn liệt sĩ còn thiếu thông tin sẽ được mở rộng, góp phần thực hiện chu đáo hơn đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Quan trọng hơn, chúng ta cần tiếp tục phát huy vai trò của cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và nhân dân trong việc cung cấp thông tin. Mỗi ký ức được chia sẻ, mỗi tư liệu được trao lại, mỗi mẫu ADN được thu nhận đều có thể trở thành chiếc chìa khóa mở ra hy vọng cho một gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.

Điểm khác biệt lớn nhất của “Chiến dịch 500 ngày đêm” là tập trung đồng thời vào cả hai nhiệm vụ: Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là đưa các anh trở về nghĩa trang mà còn phải cố gắng trả lại tên tuổi cho các liệt sĩ. Đó là mong mỏi của thân nhân, cũng là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Thiếu tướng Đoàn Quang Hòa, Cục trưởng Cục Chính sách-Xã hội, Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia

Theo Thiếu tướng Đoàn Quang Hòa, Cục trưởng Cục Chính sách-Xã hội, Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia, điểm khác biệt lớn nhất của “Chiến dịch 500 ngày đêm” là tập trung đồng thời vào cả hai nhiệm vụ: Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. “Mục tiêu cuối cùng không chỉ là đưa các anh trở về nghĩa trang mà còn phải cố gắng trả lại tên tuổi cho các liệt sĩ. Đó là mong mỏi của thân nhân, cũng là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc", ông nhấn mạnh.

Sau hơn 70 năm nằm lại nơi chiến trường Điện Biên Phủ, liệt sĩ Nguyễn Xuân Vọng, xã Nam Cao, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình (nay là xã Thống Nhất, tỉnh Hưng Yên), cuối cùng đã được tìm thấy và đưa về an táng bên đồng đội tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Độc Lập. Ngày trở về của ông là niềm hạnh phúc không chỉ của gia đình mà còn của người dân xã Pom Lót (Điện Biên), những người nhiều năm âm thầm chăm sóc, hương khói phần mộ của ông.

Nhưng niềm vui của những gia đình đã tìm được người thân cũng nhắc nhở rằng vẫn còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính. Mỗi hài cốt được quy tập là thêm một người con trở về với đất mẹ. Mỗi danh tính liệt sĩ được xác định là thêm một gia đình vơi đi nỗi đợi chờ. Đó là ý nghĩa sâu sắc của “Chiến dịch 500 ngày đêm”: Tiếp tục hành trình tri ân, để không một liệt sĩ nào bị lãng quên và mọi sự hy sinh đều được ghi nhớ, tri ân.

(Tiếp theo và hết)