Bài 2: Mệnh lệnh từ trái tim

Đến nay, cả nước còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy hài cốt, trong khi những nhân chứng cuối cùng đang dần đi hết cuộc đời, dấu tích chiến trường xưa ngày càng mờ nhạt. “Chiến dịch 500 ngày đêm” như một cuộc chạy đua với thời gian để không bỏ lỡ cơ hội đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương. Tại lễ phát động chiến dịch, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo nhấn mạnh yêu cầu triển khai chiến dịch với tinh thần khẩn trương, quyết liệt, bởi nếu chậm trễ sẽ không còn cơ hội; dù khó khăn đến đâu cũng phải thực hiện bằng tất cả trách nhiệm và trái tim...

Những cuộc tìm kiếm xuyên biên giới

Trước yêu cầu cấp bách, ngày 2/4, tại Di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo) đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” (Chiến dịch 500 ngày đêm).

Lần đầu tiên, công tác này được triển khai theo mô hình chiến dịch với quy mô toàn quốc. Không chỉ quân đội, công an, ngành nội vụ, khoa học công nghệ, y tế, ngoại giao, chính quyền địa phương cùng đông đảo nhân dân, cựu chiến binh đều được huy động tham gia...

Những ngày này, trên những cánh rừng thuộc các tỉnh Champasak, Sekong, Attapeu (Lào) hay Rattanakiri, Stung Treng, Preah Vihear (Campuchia), các đội quy tập hài cốt liệt sĩ Quân khu 5 vẫn miệt mài tìm kiếm đồng đội. Có những ngày, các anh phải đi bộ hàng chục cây số, vượt suối, băng rừng chỉ để xác minh một nguồn tin có cơ sở.

Binh nhất Đinh Ngọc Hòa, chiến sĩ Đội K53 (Quảng Ngãi) kể, có những hôm đi từ sáng sớm đến tối mịt mới trở về nơi đóng quân. Nhiều vị trí phải đào sâu hàng mét đất đá. Đến nay, các đội chuyên trách đã đạt nhiều kết quả tích cực: Đội K53 quy tập 16 hài cốt liệt sĩ tại Lào và Campuchia; Đội K52 (Gia Lai) tìm được 18 hài cốt liệt sĩ tại Campuchia; Đội K51 (Đắk Lắk) quy tập 22 hài cốt liệt sĩ tại tỉnh Mondulkiri (Campuchia).

Đại tá Lê Công Khoa, Đội trưởng Đội K53 cho biết, mỗi liệt sĩ được tìm thấy là kết quả của quá trình xác minh kiên trì từ nhiều nguồn tin và sự phối hợp chặt chẽ của nhiều lực lượng. Nhiều người dân Lào và Campuchia đã trực tiếp dẫn đường cho lực lượng quy tập tới những khu vực nghi có mộ liệt sĩ.

Ông Suksavanh Vilayvong, Chủ tịch Ủy ban Chính quyền tỉnh Champasak (Lào), chia sẻ: “Bộ đội Việt Nam luôn tôn trọng luật pháp, phong tục địa phương và gắn bó với nhân dân, từ đó tạo niềm tin để người dân tích cực cung cấp thông tin, cùng tham gia tìm kiếm liệt sĩ”.

Phá đá, mở đường tìm đồng đội

Từ ngày 4/6, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi phối hợp các chuyên gia Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) triển khai khảo sát bằng công nghệ radar xuyên đất (GPR) tại khu vực đường Trường Chinh, phường Đăk Cấm và phường Kon Tum. Hoạt động khảo sát được triển khai theo kế hoạch của Ban Chỉ đạo tỉnh Quảng Ngãi và Quân khu 5, trên cơ sở xác minh các thông tin, tư liệu do cựu binh Mỹ cung cấp về khu vực nghi có mộ tập thể của khoảng 70 đến 90 liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Việc sử dụng radar xuyên đất giúp khoanh vùng chính xác các vị trí nghi vấn, giảm đáng kể thời gian và nhân lực so với phương pháp tìm kiếm truyền thống. Sau khi xác định các vị trí nghi vấn bằng thiết bị địa vật lý, lực lượng công binh và Đội K53 tiến hành khai quật thủ công, sàng lọc từng lớp đất để bảo đảm không bỏ sót bất kỳ dấu tích hay di vật nào của liệt sĩ. Việc kết hợp công nghệ hiện đại với kinh nghiệm thực địa đang mở ra thêm cơ hội tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, thắp lên hy vọng cho nhiều gia đình sau hàng chục năm chờ đợi.

Tại Quân khu 2, một trong những địa bàn trọng điểm của cả nước về công tác tìm kiếm, quy tập, hiện vẫn còn hơn 4.800 liệt sĩ chưa được tìm thấy, trong đó có hơn 300 liệt sĩ hy sinh trên nước bạn Lào. Tỉnh Tuyên Quang, nơi từng diễn ra những trận chiến khốc liệt bảo vệ biên giới phía bắc, hơn 1.200 liệt sĩ vẫn chưa tìm thấy.

Điểm cao A5, xã Thanh Thủy (tỉnh Tuyên Quang) có địa hình hiểm trở khiến việc tìm kiếm liệt sĩ trở thành cuộc chiến thật sự với đá núi. Các vị trí nghi có hài cốt nằm sâu trong những hang đá bị đạn pháo đánh sập từ hàng chục năm trước. Để tiếp cận, lực lượng quy tập phải sử dụng máy khoan, búa tạ và bột nở để phá đá mở đường.

Thiếu tá Mạc Văn Cận, cán bộ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ (Đội quy tập) cho biết: “Nhiều vị trí nằm trong không gian chật hẹp, thiếu dưỡng khí, nguy cơ sạt lở luôn hiện hữu”.

Trung tá Hoàng Vũ Dũng, Đội phó Đội quy tập kể, có những ngày nắng gắt, quần áo anh em ướt đẫm mồ hôi, bàn tay rớm máu vì cuốc xẻng. Nhưng cứ phát hiện một mảnh tăng võng, một chiếc cúc áo hay đoạn dây lưng còn sót lại dưới lòng đất là mọi người lại có thêm hy vọng. Trong đợt cao điểm vừa qua, lực lượng đã tìm thấy 1 mộ tập thể tại điểm cao 211, nhiều hài cốt liệt sĩ tại các điểm cao 233, A5.

Đội trưởng, Thượng tá Trần Quang Huy chia sẻ, trong giai đoạn hiện nay, những thông tin từ nhân dân, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử là nguồn tư liệu rất quý giá. Từ đầu đợt cao điểm đến nay, đơn vị đã tiếp nhận 22 nguồn tin từ cựu chiến binh và người dân, tổ chức khảo sát 19 nguồn tin có giá trị.

Từ thông tin do anh Vàng Seo Tăng, xã Minh Tân cung cấp, lực lượng tìm kiếm đã xác minh, tổ chức đào tìm, sau gần 1 tuần đã tìm được các liệt sĩ cùng nhiều di vật. Hay nguồn tin của cựu chiến binh Nguyễn Văn Quyền, nguyên Tiểu đoàn phó Chính trị Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 266, Sư đoàn 313 cho biết, tại điểm cao 1.030 có một trung đội hy sinh trong chiến đấu…

Các đơn vị thực hiện theo nguyên tắc “6 rõ”: Rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền; gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện. Đội quy tập được tăng cường quân số, chia thành nhiều phân đội bám các điểm cao trọng yếu như 685, 772, A5, 1.030, 1.688, 1.800A, 1.800B... đồng thời phối hợp lực lượng công binh rà phá bom mìn tại những khu vực nghi có liệt sĩ nằm lại.

Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang

Triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm”, Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang cho biết: “Các đơn vị thực hiện theo nguyên tắc “6 rõ”: Rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền; gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện. Đội quy tập được tăng cường quân số, chia thành nhiều phân đội bám các điểm cao trọng yếu như 685, 772, A5, 1.030, 1.688, 1.800A, 1.800B... đồng thời phối hợp lực lượng công binh rà phá bom mìn tại những khu vực nghi có liệt sĩ nằm lại”.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Ngân, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân khu 2 chia sẻ, khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu thông tin chính xác về nơi chôn cất ban đầu của liệt sĩ, địa hình thay đổi mạnh, nhân chứng già yếu, nhiều hồ sơ, sơ đồ mộ chí thất lạc hoặc không đầy đủ. Để phục vụ công tác tìm kiếm, Quân khu 2 và nhiều đơn vị liên quan của Bộ Quốc phòng đã huy động 170 đội rà phá bom mìn, làm sạch hơn 7.000ha đất ô nhiễm.

Tại khu vực Tây Nguyên, một trong những cuộc tìm kiếm mang lại kết quả đáng chú ý diễn ra tại làng Doch 1, xã Ia Ly (Gia Lai). Trong một lần đi bắt dơi ở hang đá trên núi Chư Pa, anh A Hải, người dân địa phương tình cờ phát hiện nhiều vật dụng của bộ đội, đã báo tin cho lực lượng chức năng. Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Đội quy tập Quân đoàn 34 đã khẩn trương tổ chức khảo sát hiện trường.

Từ ngày 6 đến 9/4, các cán bộ, chiến sĩ liên tục mở rộng phạm vi tìm kiếm. Kết quả, 12 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật như tăng võng, băng đạn AK, quân hiệu, dây thông tin, đế dép cao-su, bát sắt, lọ thuốc... được phát hiện. Theo tài liệu lưu trữ, đây từng là địa bàn hoạt động của các đơn vị thuộc Mặt trận Tây Nguyên (B3) trong giai đoạn 1966-1969.

Cuộc chạy đua không ngừng nghỉ

Thống kê từ cơ quan chức năng Bộ Quốc phòng, 5 tháng đầu năm 2026, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được gần 1.000 hài cốt liệt sĩ. Riêng từ khi triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm”, đã quy tập được 508 hài cốt liệt sĩ và 2 mộ tập thể tại tỉnh Tuyên Quang. Trong đó, có 33 hài cốt được tìm thấy trong nước, 62 hài cốt tại Lào, 413 hài cốt tại Campuchia.

Ở nhiều địa bàn, muốn tìm được hài cốt liệt sĩ, lực lượng chức năng phải mở đường qua những vùng đất còn ô nhiễm bom mìn, vật nổ. Đến nay, các đơn vị rà phá được 3.234ha đất ô nhiễm bom mìn phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập. Riêng vùng lõi Vị Xuyên (tỉnh Tuyên Quang) đã rà phá được hơn 1.529ha, đạt hơn 34% khối lượng.

Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy là thêm một gia đình có cơ hội biết nơi người thân nằm lại. Nhưng với những người làm công tác quy tập, việc tìm được hài cốt mới chỉ là một nửa chặng đường. Trên khắp cả nước hiện vẫn còn hàng trăm nghìn ngôi mộ “Liệt sĩ chưa biết tên”. Vì vậy, cùng với cuộc tìm kiếm trên thực địa, một mặt trận khác đang được triển khai khẩn trương trong “Chiến dịch 500 ngày đêm”: Lấy mẫu sinh phẩm, giám định ADN, xây dựng cơ sở dữ liệu và kết nối các nguồn tư liệu chiến tranh trong nước, quốc tế. Đó là nỗ lực để những cuộc tìm kiếm kéo dài hơn 50 năm có thể đi đến đích cuối cùng.

(Còn nữa)