Nỗ lực tìm cách “sống”
Thủ đô Hà Nội là một trong những địa phương có nhiều làng nghề nhất cả nước, trong đó, nhiều làng nghề truyền thống nổi tiếng như làng lụa Vạn Phúc, làng gốm Bát Tràng, làng điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng, làng khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ… Đến nay, bốn làng này đã được ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, mở thêm cơ hội để sản phẩm của làng xuất hiện tại các hội nghị, triển lãm quốc tế. Nhiều làng nghề khác đang nỗ lực phấn đấu nâng cao giá trị, phát triển thị trường.
Làng quạt Chàng Sơn (xã Tây Phương) đã tồn tại và phát triển từ 200 năm trước, theo thời gian, làng nghề bị cạnh tranh bởi đời sống công nghiệp, nhất là khi quạt máy, điều hòa trở nên phổ biến trong đời sống. Tuy nhiên, người Chàng Sơn không ngồi chờ làng nghề truyền thống bị mai một mà đã tích cực hành động. Với nhiều cố gắng, họ đã tìm ra giải pháp để làng nghề không chỉ tồn tại, mà thật sự sống khỏe trong đời sống hôm nay.
Cụ thể, người Chàng Sơn nghĩ cách để mỗi chiếc quạt giấy trở thành vật trang trí, quà tặng độc đáo gắn với nhiều nét văn hóa truyền thống của dân tộc. Nghệ nhân Dương Văn Mơ là người đã đưa hình ảnh văn hóa Thủ đô, phong cảnh quê hương đất nước lên chiếc quạt giấy, với nhiều kích cỡ khác nhau. Sau này, nghệ nhân Dương Văn Đoàn, con trai nghệ nhân Dương Văn Mơ và nhiều người khác đã tiếp tục “giữ lửa”, truyền nghề, giúp cho nghề làm quạt giấy liên tục phát triển.
Ngoài ra, thế hệ GenZ, những người trẻ của làng tích cực thiết kế mẫu, vận hành website, quay dựng TikTok, Livestream để quảng bá thương hiệu, thu hút khách và xử lý các đơn hàng online. Xưởng quạt Từ Tâm của anh Nguyễn Thanh Long là một trong những cơ sở đã tận dụng rất tốt công nghệ để vừa bán được hàng, vừa gìn giữ nét văn hóa độc đáo của làng nghề. Điểm đáng chú ý là xưởng không chỉ dùng mạng xã hội để bán hàng, mà còn kể lại câu chuyện của làng nghề bằng ngôn ngữ gần gũi hơn với người trẻ. Từ sức lan tỏa ấy, Xưởng quạt Từ Tâm dần mở rộng thị trường, tiêu thụ được nhiều sản phẩm.
“Đề án phát triển các làng nghề truyền thống trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch giai đoạn 2026-2030” đã giúp nhiều làng nghề tại tỉnh Quảng Ninh có cơ hội đổi thay để phát triển. Theo Đề án này, tỉnh Quảng Ninh đặt mục tiêu không chỉ bảo tồn các nghề truyền thống, mà còn khai thác các giá trị văn hóa đặc trưng của làng nghề. Tỉnh cũng xây dựng bộ nhận diện du lịch làng nghề, hình thành các mô hình làng nghề gắn với du lịch văn hóa cộng đồng; phấn đấu tăng lượng khách tham quan làng nghề 10-15% mỗi năm.
Cơ hội biến di sản thành nguồn lực kinh tế
Thủ đô Hà Nội đã và đang tích cực thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, phát huy những tiềm năng, thế mạnh từ nguồn lực văn hóa, con người. Theo bà Hà Thị Vinh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, làng gốm Bát Tràng vươn xa là một minh chứng về sự vận dụng sáng tạo, khai thác tốt các giá trị truyền thống và tư duy kinh doanh hiện đại. Từ kinh nghiệm quý báu ấy, mỗi làng nghề có thể tự nhận diện thế mạnh, nét đặc trưng của mình, tận dụng công nghệ số, cùng sự hỗ trợ của chính quyền địa phương để có phương án phát triển bền vững. Bà Vinh chia sẻ: “Làng Bát Tràng đã có nơi giới thiệu sản phẩm, giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, làng vẫn phải tiếp tục đổi mới, biến di sản làng nghề thành nguồn lực kinh tế”.
Tỉnh Ninh Bình, với hơn 250 làng nghề, cũng đang đẩy mạnh xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với làng nghề, giúp khách tham quan được trải nghiệm trong không gian độc đáo. Theo Hiệp hội Du lịch Ninh Bình, nhiều làng nghề đã tiêu thụ được số lượng lớn sản phẩm thông qua con đường du lịch, văn hóa. Hiệp hội đang tích cực phối hợp các đơn vị lữ hành, địa phương và nghệ nhân để thiết kế thêm nhiều tour trải nghiệm hấp dẫn, nâng cao chất lượng dịch vụ.
Nghị quyết số 22-NQ/TU, ngày 28/2/2025 về phát triển công nghiệp văn hóa giai đoạn 2025-2035, tỉnh Ninh Bình xác định 10 lĩnh vực công nghiệp văn hóa, trong đó thủ công mỹ nghệ và kinh tế làng nghề là một lợi thế cạnh tranh cần phát huy. Theo đó, Không gian làng nghề truyền thống Tam Cốc - Bích Động được kỳ vọng là “bảo tàng sống”, mà tại đó, du khách sẽ được trải nghiệm những tinh hoa nghề thủ công truyền thống, hiểu sâu hơn về giá trị làng nghề cũng như cách người dân gìn giữ những giá trị ấy trên vùng đất Hoa Lư lịch sử.
Cần xây dựng cơ chế hỗ trợ nghệ nhân và các hộ sản xuất thủ công, giúp họ phát huy tay nghề, tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Đó là một trong những cách để di sản “sống” tốt hơn trong đời sống hôm nay”.
Ông Vũ Văn Đình
Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Phú Chuyên (Hà Nội)
Chuyên đề: Khai thác giá trị làng nghề
Tăng khả năng thích ứng trong thời đại công nghệ
