Độc đáo và khác biệt
Nét độc đáo tạo nên sự khác biệt của làng nghề mộc Hải Minh (xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình) là phương pháp đục sâu (kênh bong) và hệ thống mộng (mộng mang cá, mộng thắt, mộng thủng và chốt gỗ). Tất cả các sản phẩm không dùng đinh sắt, nhưng mọi cấu kiện vẫn được khớp nối chắc chắn, bền bỉ. Mỗi nét chạm khắc, đường lọng, mũi ve đều thể hiện nét tài hoa, khéo léo của người thợ. Khoảng hơn chục năm trở lại đây, làng nghề phát triển thêm các sản phẩm mới như tranh gỗ, hoành phi, câu đối… Việc duy trì kỹ thuật đục chạm hoàn toàn thủ công để hoàn thiện một dạ sập hay một bức tranh khảm, nạm tinh xảo, mỗi người thợ phải mất hằng tháng trời lao động miệt mài. Trong quá trình đục tay, đòi hỏi người thợ phải tập trung cao độ, bởi chỉ lơ đãng một chút, sai một vài mũi đục có thể làm sản phẩm bị lỗi.
Theo ông Nguyễn Xuân Đính (Khu II, cụm Công nghiệp làng nghề Hải Minh), khác với những sản phẩm đục máy đại trà, đồ mỹ nghệ truyền thống tại đây mang đậm dấu ấn của con người. Nếu sử dụng máy móc, năng suất lao động có thể tăng rất nhiều lần, nhưng sản phẩm lại thiếu đi sự tinh tế, cảm xúc và dấu ấn sáng tạo riêng của nghệ nhân.
Ông Đính cho biết thêm, người làng nghề thường sử dụng hình ảnh bộ tứ linh, tứ quý hay các điển tích cổ để tạo tác các chi tiết như cánh, ngăn kéo, yếm tủ hay yếm sập. Với những bộ sập gụ - tủ chè cầu kỳ, người thợ có thể tạo một hệ thống điển tích liên hoàn trên nhiều bộ phận, từ mặt trước, mặt bên đến chân, yếm, tạo thành tổng thể thống nhất. “Việc chạm không chỉ cho đúng hình dáng của con rồng, con lân hay chim phượng, mà còn phải tạo được thần thái của linh vật”, ông Đính nhấn mạnh.
Phát triển kinh tế gắn với văn hóa truyền thống
Hiện tại, xã Hải Minh có khoảng 300 cơ sở sản xuất mộc mỹ nghệ, tạo việc làm ổn định cho hơn 4.500 lao động. Các sản phẩm của làng nghề được xuất khẩu sang nhiều nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Indonesia… Để bảo đảm các đơn hàng, nhiều xưởng đã thay đổi cách làm, kết hợp xây dựng chuỗi sản xuất chuyên biệt. Thay vì tập trung tại một xưởng, làng nghề chia thành các công đoạn: Xưởng xẻ, pha gỗ, xưởng đục chạm mộc, cơ sở chuyên khảm trai ốc, cơ sở làm bóng. Cuối cùng là các cửa hàng phân phối chuyên nghiệp. Theo các nghệ nhân, để quảng bá thương hiệu, người dân Hải Minh đã áp dụng công nghệ thông tin và xây dựng các kênh bán hàng trực tuyến.
Tuy nhiên, để tạo động lực cho các làng nghề phát triển bền vững, việc hỗ trợ quỹ đất mở rộng làng nghề cũng như chính sách ưu đãi về thuế cũng vô cùng quan trọng. Để những tinh hoa nghề mộc mỹ nghệ không mai một trong nhịp sống hiện đại, bên cạnh sự linh hoạt của người dân, rất cần sự quan tâm, đồng hành sâu sát hơn từ hội ngành nghề và các cấp chính quyền. Những chính sách thiết thực về vốn, thuế, đào tạo nghề và xúc tiến thương mại sẽ là điểm tựa vững chắc, giúp Hải Minh giữ được hồn cốt nghề truyền thống cha ông và tự tin khẳng định vị thế trên bản đồ kinh tế-văn hóa của đất nước.
