Theo Sở Công thương tỉnh Thái Nguyên, trữ lượng các loại khoáng sản tại tỉnh là lớn, với hơn 104 triệu tấn than nguyên khai; hơn 13 triệu tấn quặng nguyên khai titan; hơn 23 triệu tấn quặng nguyên khai chì-kẽm; hơn 44 triệu tấn quặng nguyên khai sắt; hơn 196 triệu tấn quặng nguyên khai vonfram…
Trong đó, hầu hết mới chỉ cấp phép khai thác một phần. Hiện trên địa bàn có 56 giấy phép khai thác khoáng sản than, chì-kẽm, sắt, đồng, titan… còn hiệu lực. Toàn tỉnh có 39 nhà máy, xưởng tuyển, trong đó có 12 nhà máy, xưởng tuyển đang dừng hoạt động.
Trong mức độ chế biến sâu khoáng sản thì ngoại trừ Nhà máy tinh luyện Vonfram Masan-MTC, thuộc Tập đoàn Masan High-Tech Materials là nhà sản xuất các sản phẩm vonfram cận sâu lớn thứ hai thế giới thì các loại khoáng sản khác chưa tương xứng tiềm năng.
Theo kết quả rà soát của Sở Công thương Thái Nguyên, mức độ chế biến sâu quặng chì, kẽm của Thái Nguyên đã sản xuất được kim loại chì (thỏi), kim loại kẽm (thỏi), nhưng vẫn đang ở mức trung bình so với một số nước như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản…
Công nghệ chế biến titan tại Thái Nguyên sản xuất được xỉ titan đủ tiêu chuẩn xuất khẩu nhưng vẫn chịu sự chênh lệch rất lớn về trình độ công nghệ và tầng giá trị gia tăng so với thế giới. Chế biến mới dừng lại ở các bước trung gian như luyện xỉ titan để xuất khẩu làm nguyên liệu.
Thách thức đặt ra với việc phát triển công nghiệp chế biến sâu khoáng sản của Thái Nguyên là rất lớn. Theo lãnh đạo Công ty cổ phần Kim loại màu Thái Nguyên-Vimico, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu công nghệ, mà là sự kết hợp đồng thời giữa nguồn tài nguyên, công nghệ và cơ chế đầu tư.
Bởi lẽ, nguồn quặng hiện xu hướng nghèo hóa trong khi yêu cầu tỷ lệ thu hồi cao; chi phí đầu tư dây chuyền tuyển, luyện hiện đại rất lớn, thời gian hoàn vốn dài nhưng vẫn phải đầu tư đồng thời bảo vệ môi trường, chuyển đổi số và tự động hóa.
Hiện nhiều doanh nghiệp đã và đang nỗ lực đầu tư đổi mới công nghệ để nâng cao trình độ chế biến sâu. Công ty cổ phần khoáng sản Bắc Kạn đang hoàn thiện cụm công nghiệp Thanh Thịnh để xây dựng nhà máy sản xuất kẽm kim loại bằng công nghệ điện phân trong dung dịch kiềm công suất 30 nghìn tấn/năm, mô hình đầu tiên tại Việt Nam áp dụng công nghệ này.
Theo Tổng Giám đốc công ty Đinh Văn Hiến: "Nhà máy dự kiến sẽ khởi công vào tháng 10/2026 và cho ra sản phẩm vào cuối quý II năm 2027. Tuy nhiên, điều lo lắng nhất vẫn là việc sẽ thiếu nguyên liệu phục vụ chế biến. Do vậy, chúng tôi đề nghị tỉnh chỉ đạo các doanh nghiệp khai thác ưu tiên nguyên liệu cho các nhà máy chế biến sâu trên địa bàn".
Theo đại diện Công ty Trách nhiệm hữu hạn Vonfram Masan, công ty đang tích cực nghiên cứu, chuẩn bị triển khai ba định hướng đầu tư trọng điểm, gồm: mở rộng công suất chế biến vonfram oxít; nhà máy sản xuất bột kim loại vonfram liên doanh với đối tác châu Âu; nhà máy tái chế vonfram.
Nếu thành công, đây sẽ là hệ sinh thái khép kín về chuỗi giá trị vonfram, hiếm có trên thế giới. Công ty đề nghị tỉnh Thái Nguyên hỗ trợ đẩy nhanh tiến độ thẩm định, phê duyệt các thủ tục; tạo cơ chế đồng hành, tháo gỡ kịp thời vướng mắc phát sinh; có chính sách khuyến khích, ưu đãi phù hợp cho các dự án chế biến sâu, công nghệ cao.
Tỉnh Thái Nguyên đã nhanh chóng làm việc với các doanh nghiệp chế biến khoáng sản trên địa bàn để nắm bắt thông tin trước khi đưa ra lộ trình về chế biến sâu trong giai đoạn tới.
Từ thông tin, số liệu trữ lượng khoáng sản cũng như tham khảo nhiều ý kiến, Thái Nguyên dự kiến ưu tiên tiếp tục chế biến sâu mức cao hơn hiện nay đối với khoáng sản chì-kẽm, titan và vonfram.
Lộ trình được đề xuất trong giai đoạn 2026-2030 được là hoàn thiện hoặc chuyển đổi công nghệ chế biến để sản phẩm chì-kẽm đạt cấp kim loại có hàm lượng từ 99,95% trở lên; sản xuất xỉ titan chất lượng ổn định, thử nghiệm quy mô phòng thí nghiệm công nghệ chế biến sản xuất ra sản phẩm TiO2 Pigment; mở rộng công suất chế biến vonfram oxít, đầu tư nhà máy sản xuất bột vonfram nhà máy tái chế vonfram.
Đề xuất giai đoạn 2031-2050, chuyển dịch mạnh sang các tổ hợp thủy luyện chì-kẽm áp lực dòng chảy liên tục (tương tự thế giới); chế biến sâu bã thải; phát triển các sản phẩm phụ...
Đầu tư, cải tiến nâng cấp công nghệ để sản xuất ra sản phẩm TiO2 Pigment, Titan kim loại (titan xốp) quy mô công nghiệp; đầu tư các nhà máy chế biến mức sâu hơn sản xuất các sản phẩm công nghiệp (hàng không, vũ trụ, y tế, hóa chất…) chất lượng, giá trị cao từ TiO2 Pigment, Titan kim loại (titan xốp).
Nâng cao công suất, hiệu quả hoạt động của dự án đầu tư Nhà máy sản xuất bột vonfram phục vụ các ngành công nghiệp bán dẫn, điện tử, hàng không vũ trụ, quốc phòng và các ngành công nghiệp công nghệ cao khác.
Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên Vương Quốc Tuấn, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ tư duy khai thác khoáng sản sang tư duy phát triển sản phẩm, coi chế biến sâu không chỉ là tinh chế nguyên liệu mà phải hướng tới tạo ra các sản phẩm công nghệ có giá trị gia tăng cao, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của các ngành công nghiệp hiện đại.
Tỉnh sẽ tạo mọi điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư các dự án chế biến sâu; khuyến khích liên doanh, liên kết với các đối tác trong và ngoài nước nhằm tiếp cận công nghệ tiên tiến, mở rộng thị trường nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu về an ninh kinh tế và quản lý tài nguyên.
Đối với những dự án đầu tư theo hướng chế biến sâu, tạo ra sản phẩm công nghệ cao, tỉnh sẽ nghiên cứu các giải pháp hỗ trợ phù hợp, đồng thời thay đổi phương thức quản lý theo hướng ưu tiên sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên thay vì chỉ mở rộng khai thác. Thái Nguyên sẽ sớm ban hành kế hoạch phát triển công nghiệp chế biến sâu khoáng sản để hiện thực hóa các mục tiêu này.
