Tăng cường liên kết, xác định rõ bài toán phát triển cần giải quyết để đặt hàng nghiên cứu

Cùng dự hội nghị có Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân; lãnh đạo 10 bộ, cơ quan; đại diện các viện nghiên cứu, trường đại học, tập đoàn, tổng công ty và doanh nghiệp.

Báo cáo tại hội nghị, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định phân tích thực trạng, những điểm nghẽn và giải pháp thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ.

Theo Thứ trưởng, hiệu quả mô hình liên kết "ba nhà" gồm Nhà nước, viện, trường và doanh nghiệp không thể chỉ đánh giá thông qua số lượng biên bản ghi nhớ hợp tác mà cần được đo lường bằng cơ chế phân chia lợi ích, dòng tiền và trách nhiệm cụ thể của các bên.

Giai đoạn 2021-2025, doanh nghiệp chủ trì 181 trong tổng số 1.451 nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia, chiếm 12,5% về số lượng và 25,7% về kinh phí. Tỷ lệ nhiệm vụ cấp địa phương có doanh nghiệp liên kết, đối ứng vốn đạt khoảng 21%; một số địa phương đạt tỷ lệ cao như An Giang 53%, Gia Lai 47% và Hà Nội 40%.

Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), Việt Nam xếp thứ 24 trong số 133 quốc gia, nền kinh tế về hợp tác nghiên cứu và phát triển giữa trường đại học với doanh nghiệp. Tuy nhiên, mức đầu tư R&D của doanh nghiệp Việt Nam còn thấp, nguồn nhân lực nghiên cứu chủ yếu tập trung tại các trường đại học và viện nghiên cứu.

Bộ Khoa học và Công nghệ xác định 7 điểm nghẽn chủ yếu trong liên kết viện, trường với doanh nghiệp.

Thứ nhất, hoạt động nghiên cứu chưa bám sát nhu cầu của doanh nghiệp và yêu cầu thương mại hóa.

Thứ hai, vốn đối ứng của doanh nghiệp phần lớn mới dừng ở cam kết, chưa được hiện thực hóa đầy đủ.

Thứ ba, các viện nghiên cứu, trường đại học còn lo ngại rủi ro thanh tra, kiểm toán trong quá trình định giá, góp vốn bằng tài sản công và khai thác kết quả nghiên cứu.

Thứ tư, thiếu các văn phòng chuyển giao công nghệ chuyên nghiệp (TTO), làm hạn chế khả năng kết nối kết quả nghiên cứu với nhu cầu thị trường.

Thứ năm, động lực đổi mới sáng tạo và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp còn yếu. Theo báo cáo, chưa đến 28% doanh nghiệp lớn có bộ phận R&D.

Thứ sáu, thiếu chính sách mua sắm công hỗ trợ sản phẩm mới, trong đó Nhà nước đóng vai trò khách hàng đầu tiên (First Buyer), tạo thị trường ban đầu cho các sản phẩm khoa học công nghệ.

Thứ bảy, việc phân bổ ngân sách chưa gắn chặt với kết quả hợp tác, trong khi hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI) của nhà khoa học và doanh nghiệp chưa đồng bộ.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp từ cuối năm 2026, trong đó chú trọng hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả liên kết, phát triển nhân lực nghiên cứu và thúc đẩy thương mại hóa kết quả khoa học công nghệ.

Trước hết, Bộ đề xuất xây dựng bộ 10 chỉ số đánh giá mức độ liên kết, dự kiến đưa vào Sách trắng Khoa học và Công nghệ từ năm 2027, làm cơ sở chuẩn hóa việc đo lường kết quả và hiệu quả hợp tác giữa viện, trường với doanh nghiệp. Về phát triển nhân lực, Bộ đề xuất quy định chính thức cơ chế luân chuyển, công nhận thời gian giảng viên làm việc tại doanh nghiệp; đồng thời thúc đẩy phát triển mô hình doanh nghiệp khởi nguồn từ kết quả nghiên cứu (spin-off).

Cùng với đó, Nhà nước và doanh nghiệp nhà nước được định hướng phát huy vai trò kiến tạo, chia sẻ rủi ro, tiên phong trở thành khách hàng đầu tiên đối với các sản phẩm công nghệ mới, góp phần hình thành thị trường và đẩy nhanh quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu…

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp xác định rõ trách nhiệm, đưa liên kết nghiên cứu thành những sản phẩm phục vụ phát triển kinh tế, có kết quả đo lường được. Phó Thủ tướng đánh giá hệ thống cơ chế, chính sách khoa học, công nghệ đã tương đối hoàn thiện, với nhiều quy định đột phá về ưu đãi, hỗ trợ đầu tư nghiên cứu, chấp nhận rủi ro và đặt hàng. Các quy định liên quan đến ngân sách, thuế, tài sản công, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn và đo lường cũng từng bước đồng bộ. Vấn đề trọng tâm là tổ chức thực hiện, khắc phục tâm lý e ngại, không dám làm.

Phó Thủ tướng ghi nhận những mô hình hợp tác hiệu quả như Viettel với Trường đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Nghiên cứu Cơ khí tham gia phát triển thiết bị cho các tổ máy nhiệt điện; các mô hình tại Viện Công nghiệp Giấy và Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, quy mô liên kết còn nhỏ, chưa đồng đều; doanh nghiệp chưa thực sự giữ vai trò trung tâm.

Dẫn số liệu giai đoạn 2021-2025 có 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng 17 nghìn tỷ đồng nhưng ít kết quả trở thành sản phẩm trên thị trường, Phó Thủ tướng chỉ rõ nguyên nhân trước hết là nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ bài toán phát triển và nhu cầu ứng dụng của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chính sách khuyến khích còn phân tán, chưa được vận dụng đầy đủ; quyền tự chủ trong khai thác và chuyển giao kết quả nghiên cứu chưa phát huy hiệu quả. Một số viện, trường e ngại định giá tài sản trí tuệ; hoạt động kết nối cung-cầu thiên về giới thiệu, trình diễn. Sàn giao dịch công nghệ, tổ chức trung gian phát triển chậm, hạ tầng dùng chung còn thiếu, nhiều phòng thí nghiệm xuống cấp.

Phó Thủ tướng yêu cầu thực hiện hiệu quả các cơ chế đã ban hành; trường hợp phát hiện quy định bất cập phải kịp thời kiến nghị sửa đổi. Việc đánh giá liên kết phải dựa trên nhiệm vụ được giải quyết, hợp đồng hợp tác và sản phẩm ứng dụng.

Về nhiệm vụ cụ thể, Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương đánh giá toàn diện năng lực các cơ sở nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước; hệ thống hóa theo ngành, lĩnh vực, hình thành bản đồ năng lực nghiên cứu và cơ sở dữ liệu để doanh nghiệp dễ dàng tìm được đơn vị có thế mạnh phù hợp.

Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp rà soát hoạt động nghiên cứu của từng ngành, lĩnh vực, xây dựng định hướng và mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ cho 3-5 năm tới. Các bộ, ngành phải xác định rõ bài toán phát triển cần giải quyết để đặt hàng nghiên cứu. Đối với nông nghiệp, Phó Thủ tướng nêu yêu cầu làm chủ công nghệ giống, nâng cao năng suất, chất lượng và dự kiến tổ chức cuộc họp chuyên đề về ứng dụng khoa học, công nghệ trong sản xuất nông nghiệp, môi trường.

Trên cơ sở định hướng, bản đồ năng lực và Đề án tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn các bộ, ngành cùng viện, trường xây dựng nhiệm vụ nghiên cứu hằng năm phù hợp năng lực từng cơ sở, phân định rõ trách nhiệm, tránh trùng lặp, lãng phí.

Phó Thủ tướng đề nghị nghiên cứu chuyển mạnh từ giao từng đề tài, nhiệm vụ sang giao nhiệm vụ theo gói, gắn quyền chủ động và trách nhiệm của đơn vị nghiên cứu với mục tiêu, sản phẩm đầu ra. Không để tình trạng nghiệm thu xong nhưng kết quả không có nơi sử dụng.

Đặc biệt, Phó Thủ tướng yêu cầu năm 2027, ít nhất 30% đề tài nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp cụ thể, có sự tham gia hợp tác, cùng nghiên cứu và chia sẻ nguồn lực; phấn đấu nâng tỷ lệ này lên ít nhất 50% trong giai đoạn tiếp theo. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm hướng dẫn các bộ, ngành, cơ quan liên quan tổ chức thực hiện.

Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục tổng hợp các kiến nghị tại hội nghị, phối hợp xử lý theo thẩm quyền, báo cáo Thủ tướng Chính phủ những nội dung vượt thẩm quyền. Đồng thời, tăng cường phổ biến, giải đáp chính sách; nghiên cứu xây dựng kênh tương tác thường xuyên để doanh nghiệp, viện, trường kịp thời phản ánh vướng mắc.

Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát những kết quả nghiên cứu đã có tiềm năng ứng dụng, có doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận để ưu tiên hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thử nghiệm, chứng nhận, sản xuất thử và kết nối thị trường. Cần xem xét tiếp tục đầu tư những khâu còn thiếu để sản phẩm có thể được thương mại hóa, tránh lãng phí kết quả nghiên cứu đã hình thành.

Đối với hạ tầng nghiên cứu, Bộ Khoa học và Công nghệ khẩn trương hoàn thiện hướng dẫn lựa chọn, đầu tư, vận hành các cơ sở nghiên cứu dùng chung theo cơ chế mở, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia. Phó Thủ tướng nhấn mạnh định hướng phát triển tám phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, không để các cơ sở do Nhà nước đầu tư hoạt động khép kín, chỉ phục vụ riêng đơn vị quản lý.

Bộ Khoa học và Công nghệ được yêu cầu tập trung phát triển sàn giao dịch khoa học, công nghệ quốc gia kết nối với địa phương và quốc tế; phát triển các tổ chức trung gian cả về số lượng và chất lượng, cung cấp dịch vụ chuyển giao công nghệ thực chất. Đồng thời, xây dựng, ban hành bộ chỉ số đo lường hiệu quả hợp tác viện, trường và doanh nghiệp, lấy số liệu năm 2026 làm cơ sở và công bố định kỳ.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, các bộ, ngành và địa phương thúc đẩy liên kết trong giáo dục đại học, gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp; phát triển các trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nguồn trong cơ sở giáo dục đại học.

Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát những vướng mắc về cơ chế tài chính, tài sản công, đặt hàng và mua sắm công đối với sản phẩm công nghệ trong nước; tiếp tục rà soát chính sách thuế và hướng dẫn cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Đối với các bộ, ngành và địa phương, Phó Thủ tướng yêu cầu quan tâm hình thành, sử dụng hiệu quả các quỹ phát triển khoa học, công nghệ theo quy định; xác định danh mục bài toán công nghệ ưu tiên từ nhu cầu phát triển của ngành, địa phương và doanh nghiệp. Mỗi nhiệm vụ phải rõ mục tiêu, sản phẩm dự kiến, đầu mối thực hiện, đơn vị tiếp nhận và phương án huy động nguồn lực; ưu tiên những nhiệm vụ có khả năng tạo ra sản phẩm, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh. Các địa phương phải đề cao trách nhiệm, không để triển khai đề tài hình thức, gây lãng phí.

Phó Thủ tướng đề nghị các viện nghiên cứu, trường đại học chủ động kết nối với doanh nghiệp từ khâu xác định nhiệm vụ, phát huy quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong khai thác, quản lý tài sản trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Doanh nghiệp cần tăng đầu tư cho R&D, phát triển quỹ khoa học, công nghệ theo quy định, chủ động đặt hàng và tham gia từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất, phát triển thị trường; cùng chia sẻ nguồn lực, rủi ro và lợi ích.