Dự hội thảo có Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; Tiến sĩ Phạm Hoàng Giang, Trưởng khoa Triết học, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; các nhà khoa học, nhà quản lý; giảng viên, học viên, sinh viên các trường đại học, viện nghiên cứu ở trong nước và một số trường đại học ở Trung Quốc, Pháp.
Theo ban tổ chức, hội thảo thu hút sự tham gia của hơn 90 báo cáo từ các học giả trong và ngoài nước. Hội thảo bàn đến một giai đoạn đặc biệt trong sự phát triển của chủ nghĩa Mác cũng như trong lịch sử phương Tây hiện đại.
Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết, giai đoạn 1838-1848 là một "phòng thí nghiệm" lý luận khổng lồ của các tư tưởng gia và những nhà hoạt động xã hội phương Tây. Trong không gian chật hẹp của một thập kỷ, chúng ta chứng kiến một sự nén chặt của những biến cố lịch sử và sự bùng nổ của những ý tưởng mang tính kiến tạo thế giới.
Chủ nghĩa Mác ra đời trong bối cảnh cách mạng như thế. Sự hình thành chủ nghĩa Mác không phải là một quá trình tích lũy tuyến tính, êm đềm các ý tưởng mà là một chuỗi những cuộc chuyển hóa đầy kịch tính, những cuộc đoạn tuyệt dứt khoát với phái Hêghen trẻ để xác lập một nền tảng nhận thức luận hoàn toàn mới. Đây là hành trình cam go của Mác và Ăng-ghen khi bước ra khỏi cái bóng của chủ nghĩa duy tâm và vai trò nhà trí thức dân chủ để trở thành những nhà duy vật triệt để và những nhà cách mạng vô sản dấn thân.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương, Mác và Ăng-ghen cũng như tất cả các triết gia lớn khác, không sinh ra với một lập trường duy vật hay duy tâm có sẵn; những trăn trở trong nhận thức và hoạt động thực tiễn đã đưa họ đến những giải pháp có khuynh hướng duy vật hoặc duy tâm ở những mức độ khác nhau.
Sự chuyển dịch lập trường của Mác và Ăng-ghen là kết quả của những suy tư với tinh thần nhân đạo và những cuộc đấu tranh chính trị hiện thực.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương mong muốn, thông qua hội thảo sẽ hướng đến một cái nhìn biện chứng hơn về Mác và Ăng-ghen như những “cá nhân hiện thực”, những “triết gia hiện thực” trong những băn khoăn, vận động và chuyển biến sinh động. Hội thảo này sẽ làm rõ cách mà hiện thực xã hội và các phong trào công nhân từ Anh đến Pháp, Đức đã cung cấp dữ liệu thực nghiệm để Mác và Ăng-ghen kiến tạo nên lý thuyết khoa học của mình...
Phát biểu đề dẫn hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Hưng, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nêu rõ bối cảnh di sản của Mác đương thời và cho rằng những di sản đó hiện khác xa với nhân loại thế kỷ XIX. Hội thảo là dịp đánh giá, nhìn nhận lại toàn bộ những di sản Mác, đặc biệt những di sản của Mác thời trẻ.
Điểm qua một số tác phẩm của Mác thời trẻ, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Hưng nêu rõ con đường của Mác từ theo phái Hêghen trẻ tới khi đứng trên đôi chân của mình. Đặc biệt, “hệ tư tưởng Đức” chính thức xác nhận Mác và Ăng-ghen, thực sự đứng trên đôi chân của mình, nơi các quan điểm duy vật lịch sử được thể hiện đầy đủ nhất, các quan niệm thế giới quan và nhân sinh quan của Mác và Ăng-ghen đã thể hiện rõ.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Hưng nêu rõ một số điểm không thể bỏ qua trong di sản của Mác thời trẻ. Điểm đáng chú ý nhất trong di sản của Mác và Ăngghen thời trẻ là thể hiện tinh thần nhân văn, nhân đạo trong các di sản của mình. Mác và Ăng-ghen đề cao nhân phẩm, phẩm giá con người, đấu tranh vì những quyền cơ bản của con người, vì sự công bằng xã hội. Đây là một trong những lý do khiến các nghiên cứu của phương Tây chú ý nhiều tới những di sản của hai ông thời trẻ.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Hưng khẳng định, hơn thế kỷ qua, lịch sử tư tưởng của nhân loại nói chung, ít có nhà tư tưởng nào được quan tâm nghiên cứu nhiều như di sản của Mác. Tuy nhiên, các di sản của Mác khó tránh khỏi một số lạc hậu so với thời gian, không chỉ do những biến đổi về kinh tế và thiết chế chính trị, mà còn vì những thành tựu của khoa học và công nghệ. Dù có cách tiếp cận khác nhau, nhưng di sản của Mác thời trẻ là tinh thần mà hội thảo minh chứng, phải làm rõ phù hợp với bối cảnh hiện nay, khi mà bối cảnh đặt ra cho triết học sắp tới như nào trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Hội thảo với 2 tiểu ban đã thảo luận, trao đổi làm rõ những nội dung xoay quanh nội dung về quá trình hình thành quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; quá trình hình thành và phát triển triết học Mác trước năm 1848 đối với sự hình thành chủ nghĩa Mác.
Hội thảo thống nhất nhận định rằng quá trình hình thành chủ nghĩa Mác trước năm 1848 không phải là một sự bùng phát tức thời, mà là một hành trình tự thân vận động, phê phán và vượt bỏ đầy gian khổ. Mác đã thực hiện những bước chuyển quyết định từ triết học Hêghen trẻ trở thành nhà tư tưởng độc lập.
Trong nội dung của chủ nghĩa xã hội khoa học, các báo cáo, tham luận phát biểu tại hội thảo đã đề cập đến những tư tưởng của Mác đối với ý nghĩa trong xây dựng phong trào công nhân; sứ mệnh lịch sử giai cấp công nhân; về giải phóng con người gắn với xây dựng con người Việt Nam hiện nay; trong nền kinh tế số và sự phát triển kinh tế-xã hội ở Việt Nam.
Phát biểu kết luận hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh, hội thảo đã giải mã sức sống bền bỉ của “Mác thời trẻ” – một giai đoạn bản lề với những bước chuyển mình vĩ đại từ triết học Hêghen sang chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Đặc biệt, hội thảo đã làm sáng tỏ hành trình tư tưởng từ những trăn trở đầu tiên của Mác đến khi kết tinh thành tuyên ngôn của Đảng Cộng sản.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh, hội thảo đã khẳng định tinh thần và phương pháp biện chứng, thế giới quan duy vật và lý tưởng nhân văn trong các tác phẩm trước 1848 của Mác vẫn là tài sản vô giá. Việc nghiên cứu giai đoạn này giúp hiểu đúng về gốc rễ của chủ nghĩa Mác, nhằm bảo vệ tính khoa học của học thuyết trước những xuyên tạc của các thế lực thù địch; đồng thời tìm kiếm những nguồn lực tư tưởng mới cho cuộc đấu tranh vì sự phát triển bền vững, tiếp tục soi sáng cho con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam.
