Việc triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 được xem là bước đi chiến lược, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo, giảm phát thải khí nhà kính và xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh-phát thải thấp” trên thị trường quốc tế.
Công nghệ canh tác lúa phát thải thấp
Ngày 12/3, tại cánh đồng của Hợp tác xã Gò Gòn (xã Vĩnh Thạnh), Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI) phối hợp Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh và Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) tổ chức chương trình “Trình diễn công nghệ và trao đổi kinh nghiệm chuỗi giá trị 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp”. Ông Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia khoa học cao cấp của IRRI cho biết các mô hình trình diễn giúp nông dân và cơ quan quản lý trực tiếp quan sát, đánh giá hiệu quả các giải pháp kỹ thuật mới trong sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Thông qua thực tiễn tại ruộng, nhiều giải pháp đã chứng minh tính khả thi và mang lại hiệu quả rõ rệt về kinh tế cũng như môi trường.
Tại cánh đồng của Hợp tác xã Gò Gòn, nhiều công nghệ và quy trình canh tác tiên tiến thuộc Đề án 1 triệu ha được áp dụng. Nổi bật là công nghệ cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân. Phương pháp này giúp giảm hơn 50% lượng giống gieo sạ và giảm trên 30% lượng phân đạm so với phương thức sản xuất truyền thống. Nhờ đó, chi phí đầu vào được cắt giảm đáng kể, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng vật tư nông nghiệp.
Một giải pháp quan trọng khác là quản lý nước theo nguyên lý tưới “ướt-khô xen kẽ”. Đây là phương pháp được nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị nhằm giảm lượng nước tưới cho ruộng lúa, đồng thời hạn chế phát thải khí mê-tan. Việc áp dụng kỹ thuật này không chỉ giúp tiết kiệm tài nguyên nước mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý đồng ruộng.
Song song với đó, quy trình quản lý dinh dưỡng và bảo vệ thực vật theo nguyên tắc “4 đúng” cũng được triển khai đồng bộ. Việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm và đúng cách giúp tối ưu hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.
Một điểm đổi mới đáng chú ý là phương thức xử lý rơm rạ sau thu hoạch. Thay vì đốt bỏ như trước, rơm rạ được thu gom hoặc xới vùi trở lại ruộng, giúp cải thiện độ màu mỡ của đất, tăng cường khả năng giữ ẩm và bổ sung chất hữu cơ cho đất, góp phần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất lúa.
Bên cạnh đó, hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) cũng được áp dụng thử nghiệm nhằm theo dõi và đánh giá hiệu quả giảm phát thải. Đây là công cụ quan trọng để kiểm chứng mức độ giảm phát thải khí nhà kính, tạo cơ sở khoa học cho việc xây dựng các tiêu chuẩn và nhãn hiệu lúa gạo phát thải thấp trong tương lai. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân đã tạo nên chuỗi liên kết hiệu quả.
Tại chương trình, đại diện các địa phương tham gia đề án như: Tây Ninh, An Giang, Cà Mau, Cần Thơ và Đồng Tháp cũng chia sẻ kinh nghiệm thí điểm sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp thời gian qua. Theo các đại biểu, quy trình canh tác mới không chỉ giúp giảm chi phí đầu vào mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tạo điều kiện tổ chức sản xuất theo hướng đồng bộ, chuyên nghiệp và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường.
Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký VIETRISA cho biết, qua đánh giá bước đầu, các mô hình thí điểm cho thấy mức độ tuân thủ quy trình canh tác ngày càng được nâng cao, là cơ sở quan trọng để phát triển nhãn hiệu “Gạo Việt xanh-Phát thải thấp”, góp phần xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam gắn với các tiêu chí chất lượng và phát triển bền vững.
Tăng cường hợp tác, nhân rộng mô hình
Ở góc độ cơ sở sản xuất, ông Trương Hữu Trí, Giám đốc Hợp tác xã Gò Gòn cho biết, sau khi tham gia mô hình, nhiều hợp tác xã trong khu vực mong muốn mở rộng diện tích canh tác theo quy trình lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Hiện bốn hợp tác xã gồm Gò Gòn, Hưng Tân, Cây Trôm và Hoàng Phương đã đăng ký tham gia với quy mô mỗi hợp tác xã khoảng 150 ha trong vụ hè thu năm 2026, dự kiến mở rộng lên 300 ha từ vụ đông xuân 2026-2027.
Tuy nhiên, việc mở rộng mô hình vẫn còn một số khó khăn, nhất là chi phí đầu tư máy móc cơ giới hóa và khả năng tiếp cận nguồn vốn của nông dân, hợp tác xã. Để tháo gỡ những rào cản này, trong khuôn khổ chương trình đã diễn ra lễ ký kết hợp tác hỗ trợ cơ giới hóa và tài chính giữa các hợp tác xã, doanh nghiệp và tổ chức tín dụng. Cùng với đó, một số doanh nghiệp trao tặng và hỗ trợ thiết bị phục vụ cơ giới hóa sản xuất lúa cho các hợp tác xã tham gia mô hình. Các ngân hàng cũng ký thỏa thuận hợp tác nhằm hỗ trợ hợp tác xã tiếp cận nguồn vốn tín dụng để đầu tư sản xuất và phát triển mô hình.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh Nguyễn Minh Lâm cho biết, tham gia Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, Tây Ninh đăng ký thực hiện 114.000 ha, với khoảng 47.250 hộ nông dân tại 25 xã, phường. Địa phương đã xây dựng được 13 mô hình sản xuất thí điểm với tổng diện tích 268 ha.
Thực tiễn từ các mô hình cho thấy, khi khoa học công nghệ, cơ giới hóa và liên kết chuỗi giá trị được áp dụng đồng bộ, sản xuất lúa không chỉ bảo đảm hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây chính là nền tảng quan trọng để mở ra hướng mới cho hạt gạo Việt Nam trong giai đoạn tới, từng bước khẳng định vị thế của gạo Việt trên thị trường quốc tế.
