Hai quyết sách trên thể hiện rõ chủ trương ưu tiên giáo dục là “quốc sách hàng đầu” trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Tính nhân văn của nó không chỉ giúp giảm gánh nặng tài chính cho hàng triệu gia đình, mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, chất lượng cho học sinh.
Ngân sách T.Ư và địa phương phân bổ chính sách học phí
Vào năm học mới, Chính phủ đã ban hành Nghị định 238 quy định về khung học phí, cơ chế thu, quản lý học phí, chính sách miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập trong cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo.
Theo đó, thứ nhất, Nghị định có nội dung miễn học phí với 14 đối tượng trong cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Bên cạnh đó là các đối tượng chính sách, hưởng trợ cấp xã hội, học sinh, sinh viên hệ cử tuyển. Đối với sinh viên học chuyên ngành Mác - Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh và học viên sau đại học trình độ thạc sĩ, tiến sĩ, chuyên khoa cấp I, chuyên khoa cấp II, bác sĩ nội trú chuyên khoa chuyên ngành tâm thần, giải phẫu bệnh, pháp y, pháp y tâm thần, truyền nhiễm và hồi sức cấp cứu tại cơ sở giáo dục công lập thuộc khối ngành sức khỏe cũng hưởng chế độ này. Đặc biệt, người học các ngành, nghề chuyên môn đặc thù đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh theo quy định của Luật Giáo dục nghề nghiệp; các ngành, nghề chuyên môn đặc thù do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ quy định cũng được miễn học phí để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Thứ hai, các đối tượng được giảm 70% học phí gồm: Học sinh, sinh viên học các ngành nghệ thuật truyền thống và đặc thù trong các cơ sở giáo dục về văn hóa - nghệ thuật, bao gồm: Nhạc công kịch hát dân tộc, nhạc công truyền thống Huế, đờn ca tài tử Nam Bộ, diễn viên sân khấu kịch hát, nghệ thuật biểu diễn dân ca, nghệ thuật ca trù, nghệ thuật bài chòi, biểu diễn nhạc cụ truyền thống. Học sinh, sinh viên học các chuyên ngành nhã nhạc cung đình, chèo, tuồng, cải lương, múa, xiếc; một số nghề học nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm. Học sinh, sinh viên là người dân tộc thiểu số thường trú tại thôn, bản đặc biệt khó khăn, xã khu vực III vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.
Thứ ba, các đối tượng được giảm 50% học phí gồm: Học sinh, sinh viên có cha hoặc mẹ bị tai nạn lao động hoặc mắc bệnh nghề nghiệp được hưởng trợ cấp thường xuyên.
Đặc biệt, trẻ em mầm non, học sinh phổ thông, học viên theo học chương trình giáo dục thường xuyên cấp THCS và học viên theo học chương trình giáo dục thường xuyên cấp THPT… trong cơ sở giáo dục dân lập, tư thục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân cũng được hỗ trợ học phí…
Sinh viên Nguyễn Văn Gi. đang theo học năm thứ 2 tại Đại học Bách khoa Hà Nội. Bị khuyết tật vận động, Gi. đã nỗ lực rất lớn để có thể học tốt các năm phổ thông và đạt được ước mơ theo học ngành Cơ khí. Gia đình Gi. có hoàn cảnh khó khăn, bố mẹ ở quê cũng đau yếu và thu nhập chính từ nghề nông nên việc đóng học phí hằng năm cho Gi. là một gánh nặng. Từ khi lên Hà Nội học, Gi. đã cố gắng vừa học, vừa làm gia sư để đỡ bố mẹ. Gi. nói: “Từ nay em được miễn học phí, vậy là bố mẹ không phải nuôi em ăn học nữa. Nhận được tin này, bố mẹ em ở quê rất vui. Đây là động lực để em cố gắng học tập thật tốt, phấn đấu ra trường, em có việc làm thật tốt”.
Đại biểu Nguyễn Hoàng Mai, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội khóa XV đánh giá rằng: “Đây là một chủ trương mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc của Đảng và Nhà nước ta, thể hiện bước tiến lớn của Việt Nam trong việc xây dựng nền giáo dục công bằng, nhân văn và bền vững. Việc miễn học phí sẽ mang lại những lợi ích to lớn, không chỉ giúp giảm gánh nặng tài chính cho hàng triệu gia đình, đặc biệt là những gia đình có hoàn cảnh khó khăn, mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo đảm quyền được học tập của mọi trẻ em, không phân biệt hoàn cảnh kinh tế. Đây là tiền đề vững chắc để nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước trong kỷ nguyên mới”.
Cần có cơ chế giám sát
Tại Hà Nội, tin vui vào năm học mới 2025-2026 học sinh được miễn học phí và hỗ trợ ăn trưa khiến nhiều phụ huynh đồng thuận và phấn khởi. Chị Nguyễn Thu Hoài (38 tuổi) có ba con theo học tại Trường tiểu học thị trấn Đông Anh tỏ ra vui mừng vì năm học mới này, gia đình chị được giảm bớt gánh nặng về tài chính. “Vợ chồng tôi đều làm công nhân may mặc tại Khu công nghiệp Đông Anh. Hai năm trở lại đây, đơn hàng ít, vợ chồng tôi thu nhập giảm đi đáng kể, thậm chí hai năm vừa qua gia đình tôi không cho các con đi nghỉ hè. Được hỗ trợ tiền ăn bán trú, lại được miễn giảm học phí, tôi thấy rất thiết thực cho các gia đình lao động như chúng tôi. Tôi có hai cháu sinh đôi học lớp 2 và cháu lớn học lớp 5, cũng đỡ được đáng kể khoản đóng góp đầu năm học rồi!”.
Cô Trần Thị Kim Dung, Hiệu trưởng Trường tiểu học thị trấn Đông Anh (nay là Trường tiểu học Thư Lâm, xã Thư Lâm, Hà Nội) cho biết, nhà trường có gần 1.300 học sinh, nhưng trong số này, nhiều gia đình có hoàn cảnh khó khăn, gia đình công nhân thu nhập thấp, lao động tự do vì ngại chi phí, đăc biệt, có những gia đình đang có hai - ba con theo học nên họ không đăng ký cho con ăn trưa ở trường. Điều này khiến các em phải đi lại vất vả, ảnh hưởng tới sức khỏe và chất lượng học tập.
“Năm học này, thực hiện tổ chức dạy học hai buổi/ngày nên chính sách hỗ trợ bữa ăn bán trú sẽ giúp nhiều phụ huynh quyết định gửi con ở lại trường, từ đó nâng tỷ lệ học sinh bán trú, góp phần nâng cao chất lượng học tập. Đây cũng là cơ hội để nhà trường quy hoạch, cải thiện cơ sở vật chất phục vụ học sinh tốt hơn”, cô Dung nhận định.
PGS, TS Bùi Thị An, đại biểu Quốc hội khóa XIII, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội nhận xét: “Năm học mới, TP Hà Nội thực hiện chính sách miễn học phí và hỗ trợ bữa trưa đã cụ thể hóa được chủ trương coi giáo dục là quốc sách hàng đầu của Đảng và Nhà nước. Nó còn thể hiện quyết tâm, trách nhiệm của bộ máy lãnh đạo đối với thế hệ trẻ, tương lai của đất nước. Chính sách nhân văn này sẽ góp phần bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng cho tất cả học sinh, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, bất kể gia đình có hoàn cảnh khó khăn, con em họ đều được ăn, được học. Với học sinh, một bữa trưa đầy đủ dưỡng chất tại trường không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất mà còn tăng khả năng tiếp thu bài học, tạo nền tảng cho phát triển trí tuệ và nhân cách. Điều này giúp nâng cao thể lực, trí lực và sự tập trung của các em, góp phần vào sự phát triển toàn diện. Chế độ ăn uống cân bằng, khoa học tại trường giúp hạn chế tình trạng suy dinh dưỡng hoặc thừa cân, béo phì ở trẻ em.
Tuy nhiên, theo ghi nhận của phóng viên, nhiều phụ huynh vẫn tỏ ra lo lắng và đặt câu hỏi, khi bữa ăn của học sinh tiểu học được “bao cấp” liệu có đồng nghĩa với việc chất lượng được bảo đảm?
Về vấn đề này, TS Bùi Thị An cho rằng, khi đã ban hành một chính sách đúng đắn và nhân văn như vậy, điều quan trọng là phải thực hiện sao cho hiệu quả, bảo đảm chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm. “Các nhà trường phải có cơ sở vật chất, bếp ăn đạt chuẩn. Nhà trường cần kiểm soát chặt chẽ nguyên liệu đầu vào, quy trình chế biến cũng như xây dựng thực đơn bảo đảm dinh dưỡng, phù hợp với lứa tuổi. Hoặc nhà trường cần lựa chọn những đơn vị cung cấp suất ăn uy tín, chất lượng, đủ cơ sở pháp lý, đáng tin cậy. Việc tăng cường thanh tra, kiểm tra, quản lý, giám sát công tác tổ chức bán trú sẽ góp phần bảo đảm vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm trong trường học được thực hiện một cách chặt chẽ, bài bản, hiệu quả, giúp phụ huynh yên tâm khi gửi gắm”.
Tương tự, liên quan đến chính sách miễn học phí, nhiều chuyên gia giáo dục đóng góp rằng, để chính sách thật sự phát huy tính nhân văn và hiệu quả thì phải đi kèm với cải cách hệ thống giáo dục, đặc biệt chấn chỉnh tình trạng học thêm tràn lan và các khoản phụ thu đầu năm khiến nhiều phụ huynh dù con em được miễn học phí vẫn phải chi trả nhiều khoản khác. Nếu có biện pháp giảm được tình trạng dạy thêm, học thêm và các khoản phụ thu trong năm học thì chính sách này sẽ mang ý nghĩa thực tiễn và bền vững hơn. Bên cạnh đó, việc tích cực chống tham nhũng, lãng phí thất thoát trong quản lý ngân sách công là điều kiện tiên quyết để bảo đảm nguồn lực thật sự đến được tay đối tượng thụ hưởng.
