Ngăn chặn từ sớm nguy cơ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 8/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Đề xuất cơ chế tham vấn trước, tạo “vùng an toàn pháp lý” cho chủ thể có thiện chí tuân thủ

Nêu ý kiến tại phiên họp, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn thành phố Hải Phòng) cho rằng dự thảo Luật cần thiết kế cơ chế hỗ trợ tuân thủ theo hướng phòng ngừa vi phạm, chứ không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm.

Theo đại biểu, có những hàng hóa, thiết bị, phần mềm hoặc công nghệ bản thân hoàn toàn hợp pháp và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp, nhưng trong một số điều kiện nhất định lại có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng.

Trong khi đó, doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà không đủ khả năng tự xác định ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể.

Dự thảo Luật đã quy định về hướng dẫn tuân thủ, chương trình tuân thủ nội bộ và hỗ trợ doanh nghiệp. Bộ Quốc phòng cũng giải trình theo hướng phân tầng nghĩa vụ theo quy mô, lĩnh vực và mức độ rủi ro, tránh tạo thêm chi phí không cần thiết.

Tuy nhiên, đại biểu Việt Nga đề nghị nghiên cứu thêm một cơ chế tham vấn trước: tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý khi có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý.

"Cơ chế này có hai lợi ích. Một mặt, giúp Nhà nước phát hiện sớm các lĩnh vực, công nghệ và phương thức giao dịch mới. Mặt khác, tạo "vùng an toàn pháp lý" cho những chủ thể có thiện chí tuân thủ. Một đạo luật phòng ngừa tốt không chỉ làm cho người vi phạm sợ chế tài, mà phải làm cho người muốn tuân thủ biết rõ mình cần làm gì", đại biểu nhấn mạnh.

Về đánh giá rủi ro, đại biểu Việt Nga bày tỏ đồng tình cao với việc cơ quan soạn thảo tiếp tục giữ cách tiếp cận đánh giá rủi ro quốc gia và đã làm rõ cơ chế cập nhật khi xuất hiện nguy cơ mới thay vì áp dụng máy móc một chu kỳ cố định.

Đại biểu cho biết, khi kết quả đánh giá rủi ro trở thành căn cứ để xác định địa bàn trọng điểm, tăng tần suất kiểm tra, yêu cầu bổ sung thông tin hoặc áp dụng một số biện pháp kiểm soát, thì chất lượng của kết quả đánh giá đó trực tiếp ảnh hưởng đến quyền và chi phí tuân thủ của tổ chức, doanh nghiệp.

Do vậy, đại biểu đề nghị văn bản quy định chi tiết phải xác định rõ 3 nguyên tắc: dữ liệu phục vụ đánh giá phải có nguồn gốc, có khả năng kiểm chứng và được cập nhật thường xuyên; phải có cơ chế hiệu chỉnh khi dữ liệu sai, thông tin đã thay đổi hoặc một chủ thể bị đánh giá rủi ro không còn phù hợp.

Đồng thời, việc quyết định áp dụng biện pháp quản lý cụ thể không thể chỉ dựa vào một kết quả phân loại rủi ro mang tính máy móc. Khi sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo hoặc hệ thống cảnh báo tự động thì quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về chủ thể có thẩm quyền và có trách nhiệm giải trình.

"Quản lý dựa trên rủi ro là xu hướng tiến bộ, giúp Nhà nước tập trung nguồn lực đúng chỗ. Nhưng nếu dữ liệu không tốt hoặc thuật toán, tiêu chí không được kiểm soát, thì quản lý dựa trên rủi ro có thể chuyển thành quản lý dựa trên sự nghi ngờ", đại biểu lưu ý thêm.

Làm rõ căn cứ, phạm vi tài sản bị áp dụng các biện pháp phong tỏa

Góp ý kiến hoàn thiện dự thảo Luật, về hoạt động thuộc diện quản lý, kiểm soát, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) cho rằng, các hoạt động được liệt kê tại khoản 1 Điều 13 chưa bao quát đầy đủ các hoạt động có thể tạo điều kiện cho việc phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đặc biệt là hoạt động môi giới và các dịch vụ trung gian liên quan.

Nghị quyết 1540 (năm 2004) của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã xác lập nghĩa vụ đối với các quốc gia thành viên trong việc xây dựng khuôn khổ pháp lý nhằm ngăn chặn phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, trong đó bao gồm kiểm soát hoạt động môi giới và các dịch vụ trung gian liên quan. Trên cơ sở nghĩa vụ này, nhiều quốc gia và khu vực đã nội luật hóa cơ chế kiểm soát hoạt động môi giới.

Đại biểu dẫn thí dụ Quy định (EU) 2021/821 về kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng quy định về dịch vụ môi giới tại Điều 2 và cơ chế cấp phép môi giới tại Điều 6; Singapore quy định riêng về kiểm soát hoạt động môi giới tại Điều 6 Luật Kiểm soát hàng hóa chiến lược (SGCA 2002).

Từ phân tích nêu trên, đại biểu đoàn Lâm Đồng kiến nghị bổ sung điểm d vào sau điểm c khoản 1 Điều 13 như sau: “d) Hoạt động môi giới, tư vấn, đại diện, ủy thác, xúc tiến thương mại hoặc các hoạt động trung gian khác có liên quan đến hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ, dịch vụ thuộc diện kiểm soát”.

Về biện pháp ngăn chặn và phản ứng khẩn cấp, khoản 5 Điều 17 hiện quy định thời hạn áp dụng biện pháp ngăn chặn khẩn cấp (như tạm dừng hoạt động, tạm giữ hàng hóa...) tối đa không quá 24 giờ kể từ thời điểm áp dụng.

Theo đại biểu Tú Anh, thời hạn 24 giờ là quá ngắn và thiếu tính thực tiễn. Đối với các vụ việc liên quan đến vũ khí hủy diệt hàng loạt, việc giám định kỹ thuật độc tính hóa học, nồng độ phóng xạ, phân tích mã nguồn công nghệ hay xác minh mạng lưới đối tác qua kênh ngoại giao, tình báo quốc tế có thể không hoàn thành trong 24 giờ.

Do đó, đại biểu đề nghị chỉnh sửa khoản 5 Điều 17 theo hướng nâng thời hạn áp dụng lên không quá 48 giờ, đồng thời cho phép gia hạn một lần không quá 48 giờ đối với các vụ việc phức tạp cần thời gian kiểm định chuyên sâu.

Cho ý kiến vào các biện pháp cụ thể, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) đặc biệt quan tâm đến nhóm quy định về tạm dừng giao dịch có liên quan trực tiếp đến nguy cơ (điểm a khoản 3) và phong tỏa tiền, tài sản, nguồn lực tài chính (điểm b khoản 3 Điều 17), bởi đây là những biện pháp can thiệp trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản và hoạt động sản xuất, kinh doanh của tổ chức, cá nhân.

Theo đại biểu, cần phân biệt rõ ba trường hợp: phong tỏa đối với chủ thể đã bị Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc chỉ định; tạm dừng giao dịch do nghi ngờ; và tạm giữ hàng hóa để xác minh. Đây là những trường hợp khác nhau về căn cứ pháp lý và mức độ rủi ro nên không thể áp dụng chung một cơ chế xử lý.

Đại biểu dẫn thông lệ của Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) yêu cầu phong tỏa đối với chủ thể bị đình chỉ, nhưng đồng thời cũng yêu cầu có cơ chế gỡ bỏ phong tỏa khi nhận diện nhầm và bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba ngay tình.

Từ đó, đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ các điều kiện tối thiểu như: căn cứ áp dụng, cơ quan có thẩm quyền quyết định, phạm vi tài sản bị áp dụng biện pháp, thời hạn thực hiện, quyền yêu cầu xem xét lại, cơ chế gỡ bỏ khi xác định nhầm đối tượng và trách nhiệm bồi thường khi áp dụng trái pháp luật.

Đặc biệt, tài sản của bên thứ ba ngay tình phải được bảo vệ. Theo đại biểu, một container chứa hàng của nhiều doanh nghiệp hoặc một doanh nghiệp có nhiều cổ đông không thể bị phong tỏa toàn bộ chỉ vì một phần tài sản có liên quan đến chủ thể bị kiểm soát.

Dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt dự kiến được Quốc hội biểu quyết thông qua vào ngày 23/8.