Lịch sử vùng đất nhiễm mặn
Dự án Ngọt hóa Gò Công nằm ở phía đông của tỉnh Đồng Tháp, có quy mô khoảng 54.400 ha diện tích tự nhiên trong việc kiểm soát nguồn nước giai đoạn từ năm 1976 đến 1995. Trước khi hệ thống thủy lợi được hình thành, khu vực Gò Công là vùng sản xuất nông nghiệp gặp rất nhiều khó khăn. Hằng năm, nước mặn theo thủy triều xâm nhập sâu vào nội đồng, nguồn nước ngọt khan hiếm nên người dân chỉ sản xuất được một vụ lúa vào mùa mưa với năng suất thấp, hiệu quả kinh tế không cao.
Ông Nguyễn Văn Vẹn, ngụ xã Tân Hòa, tỉnh Đồng Tháp nhớ lại: Trước khi có dự án, gia đình ông cũng như nhiều hộ dân địa phương chỉ canh tác được một vụ lúa/năm. Nước mặn xâm nhập cho nên cây trái, rau màu không thể sống được, cuộc sống của người dân rất khó khăn. Một phần diện tích đất nhiễm mặn nặng, người dân không thể trồng lúa, phải bỏ hoang, có gia đình phải bỏ quê đi nơi khác sinh sống.
Là một trong những cán bộ gắn bó từ những ngày đầu hình thành dự án, Tiến sĩ Nguyễn Văn Khang, Chủ tịch Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Đồng Tháp, nguyên Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Tiền Giang cho biết: Giai đoạn đầu, dự án tập trung xây dựng các công trình ngăn mặn tại khu vực phía bắc Quốc lộ 50. Giai đoạn thứ hai, dự án được mở rộng sang khu vực phía nam với việc xây dựng cống Vàm Giồng cùng các công trình liên quan. Giai đoạn thứ ba, phạm vi đầu tư tiếp tục được mở rộng ra vùng ven biển nhằm từng bước hoàn thiện hệ thống kiểm soát nguồn nước cho toàn khu vực.
Đến năm 1997, dự án cơ bản hoàn thành các công trình đầu mối quan trọng và đưa vào vận hành. Ông Võ Văn Việt, ngụ ấp Phú Quới, xã Phú Thành, tỉnh Đồng Tháp kể lại: “Sau khi dự án đi vào hoạt động, người dân bắt đầu sản xuất 2-3 vụ lúa/năm. Vùng đất này cũng thay đổi từng ngày. Ngoài cây lúa, nông dân còn phát triển đa dạng cây trồng”. Dự án đã tạo động lực rất lớn trong thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp, làm nên diện mạo mới cho vùng đất này.
Thay đổi để phù hợp
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan và nhu cầu sử dụng nước ngọt không ngừng gia tăng, dự án Ngọt hóa Gò Công đang đứng trước những thách thức chưa từng có. Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Thị Mỹ Hưng cho biết: Dự án đóng vai trò quan trọng nhưng hạ tầng thủy lợi chưa bảo đảm hoàn toàn việc phòng, chống hạn hán nội vùng. Đơn cử như hạn, mặn gay gắt năm 2015-2016, khu vực này có gần 18.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt, thiệt hại trên 3.700 ha lúa đông xuân, 124 ha rau màu và 113 ha cây ăn trái. Mùa khô năm 2019-2020, hạn, mặn tiếp tục gây thiệt hại trên 8.500 ha lúa đông xuân, 810 ha rau màu, khoảng 4.500 ha cây ăn trái và khoảng 92.000 hộ dân gặp khó khăn về nước sinh hoạt...
Trước thực trạng này, dự án chuyển nước ngọt qua kênh Chợ Gạo về vùng dự án Ngọt hóa Gò Công được kỳ vọng sẽ trở thành mắt xích quan trọng, mở ra không gian phát triển mới cho toàn vùng. Theo quy hoạch của tỉnh Đồng Tháp đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, xu hướng phát triển kinh tế biển đóng vai trò quan trọng trong mục tiêu tăng trưởng hai con số của tỉnh. Dự tính, nhu cầu nước ngọt cung cấp cho nông nghiệp, dân sinh và phục vụ các khu, cụm công nghiệp, phát triển đô thị, dịch vụ, du lịch ven biển vào khoảng 300.000 m³/ngày, đêm. “Việc đề xuất, nghiên cứu triển khai dự án chuyển nước ngọt qua kênh Chợ Gạo cung cấp nước cho vùng ngọt hóa Gò Công là một giải pháp căn cơ để giải quyết triệt để các thách thức hiện tại. Ủy ban nhân dân tỉnh đang trình Thủ tướng Chính phủ xem xét để hỗ trợ cho tỉnh thực hiện nhằm sớm triển khai trong giai đoạn 2026-2030”, bà Hưng cho biết.
Dự kiến dự án sẽ đầu tư các hạng mục công trình chính như: Nạo vét kênh chuyển nước Nguyễn Tấn Thành, kênh Phú Trung, Bến Chùa, kênh Bảo Định, rạch Hóc Đùn, rạch Gò Cát... với tổng chiều dài hơn 40 km và các công trình phụ trợ khác; đầu tư thêm cho trạm bơm tăng áp; nạo vét các kênh trục dọc, ngang và khu trũng để chuyển và trữ nước ngọt... Dự án được triển khai đúng tiến độ sẽ trở thành công trình mang ý nghĩa chiến lược, bảo đảm an ninh nguồn nước cho địa phương.
