Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington sẽ thành lập một kho dự trữ chiến lược các khoáng sản quan trọng, nhằm bảo vệ các ngành công nghiệp trong nước trước nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Chương trình trị giá gần 12 tỷ USD này của Mỹ là cơ hội để các quốc gia vùng Vịnh và châu Phi giàu tiềm năng khai thác lợi thế, nâng cao hiệu quả của ngành công nghiệp khoáng sản.
Wasington đang tăng cường nỗ lực bảo đảm nguồn cung khoáng sản quan trọng, yếu tố then chốt đối với an ninh kinh tế và quốc gia. Với sáng kiến mang tên “Project Vault”, Mỹ dự kiến đầu tư khoảng 10 tỷ USD vay từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ (Ex-Im Bank) và khoảng 2 tỷ USD từ khu vực tư nhân để lập kho dự trữ khoáng sản quan trọng nhắm tới các nguyên liệu then chốt cho công nghệ cao, xe điện và quốc phòng. Mỹ hiện đã có kho dự trữ dầu mỏ chiến lược phục vụ tình huống khẩn cấp và một lượng dự trữ khoáng sản dành cho quốc phòng. Tuy nhiên, kho dự trữ mới sẽ tập trung hỗ trợ khu vực tư nhân, giúp tích trữ các khoáng sản thiết yếu cho các ngành ô-tô, công nghệ và sản xuất.
Trong bối cảnh nhu cầu đối với các khoáng sản thiết yếu như đồng, gali và đất hiếm, đang tăng mạnh, giới chuyên gia nhận định, Mỹ ngày càng coi Saudi Arabia và các nước láng giềng vùng Vịnh như những đối tác quan trọng nhằm bảo đảm nguồn cung khoáng sản thiết yếu và đất hiếm
Theo ông Michael Tubman, lãnh đạo cấp cao hãng xe điện Lucid tại Washington, việc các nước Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) nỗ lực trở thành một trung tâm khoáng sản sẽ hỗ trợ sự phát triển của ngành công nghiệp ô-tô địa phương, cùng với các ngành khác. Bà Gracelin Baskaran, người đứng đầu chương trình an ninh khoáng sản tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế tại Washington nhận định, GCC có thể vươn lên dẫn đầu nhờ năng lượng giá rẻ, trữ lượng nội địa ở Saudi Arabia và nguồn vốn dồi dào để theo đuổi các thỏa thuận tìm nguồn cung ứng ở châu Phi, Mỹ Latin và Trung Á. Những thế mạnh này và vị trí trung tâm khiến khu vực này trở thành một trong những điểm đến mới nổi hấp dẫn nhất trong lĩnh vực khai thác.
Theo số liệu của S&P Global, năm 2024 có 4 quốc gia châu Phi đứng đầu thế giới về đầu tư khai thác đất hiếm gồm Nam Phi, Malawi, Uganda và Namibia. Saudi Arabia đứng thứ 9 với tiềm lực đất hiếm nặng, loại Mỹ thiếu. Saudi Arabia và các nước vùng Vịnh khác đang tăng cường đầu tư nhằm biến khu vực này thành trung tâm trung chuyển, chế biến khoáng sản từ châu Phi, châu Á cho thế giới. Một thỏa thuận hợp tác đã được ký kết giữa Công ty Khai thác Saudi Arabian (Maaden) và MP Materials, một công ty khai thác của Mỹ mà Bộ Quốc phòng nắm giữ cổ phần, nhằm bảo đảm nguồn cung tương lai cho Mỹ.
Các quốc gia vùng Vịnh khác không có trữ lượng trong nước cũng đang thực hiện những động thái đầy tham vọng tương tự. Cơ quan Đầu tư Qatar đã đầu tư 180 triệu USD vào TechMet - một nhà đầu tư khoáng sản quan trọng được Tập đoàn Tài chính phát triển quốc tế Mỹ hậu thuẫn. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã tích cực theo đuổi các cơ hội thông qua International Resource Holdings của Abu Dhabi tại Zambia, Cộng hòa Dân chủ Congo và Angola.
Tại châu Phi, là một trong những nhà cung cấp hàng đầu thế giới về bạch kim, mangan và nhiều khoáng sản chiến lược khác, Nam Phi nổi lên như đối tác không thể bỏ qua trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung của Mỹ. Các hợp đồng bao tiêu dài hạn mà Mỹ theo đuổi có thể kéo theo một làn sóng vốn mới đổ vào các mỏ và dự án khai khoáng tại Nam Phi, giúp khơi thông những dự án bị đóng băng vì thiếu tài chính và cải thiện khả năng huy động vốn của doanh nghiệp nước này. Với nhu cầu ổn định, dài hạn từ Project Vault, Pretoria có thêm dư địa gắn các hợp đồng cung ứng, với điều kiện đầu tư nhà máy tinh chế, luyện kim và sản xuất bán thành phẩm ngay tại chỗ - chuyển mô hình từ “đào quặng” sang “chế biến sâu”.
Nếu tận dụng tốt, Nam Phi có thể theo đuổi mô thức tài nguyên đổi hạ tầng công nghiệp: khoáng sản đổi lấy nhà máy, công nghệ và đào tạo nhân lực, qua đó gia tăng giá trị trên mỗi tấn quặng, xây nền tảng cho vai trò trung tâm sản xuất vật liệu đầu vào cho xe điện và năng lượng tái tạo.
Mặc dù là lục địa sản xuất khoáng sản hàng đầu thế giới, phần lớn tài nguyên của châu Phi hiện vẫn được xuất khẩu dưới dạng thô. Thực trạng này đang cản trở vị thế thương mại toàn cầu của châu lục, khiến khu vực dễ bị tổn thương trước biến động thị trường quốc tế. Với trữ lượng khoáng sản xanh dồi dào, châu Phi có nhiều cơ hội để nâng cao chuỗi giá trị và thúc đẩy công nghiệp hóa.
Trong bối cảnh ngày càng cạnh tranh gay gắt về khoáng sản chiến lược, những nước nắm tài nguyên chủ chốt có thêm sức nặng đàm phán, không chỉ về giá, mà cả điều kiện hợp tác, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ phát triển, nhằm nâng vị thế trong chuỗi giá trị khoáng sản toàn cầu.
