Giữ bản sắc chính luận trong thời đại số

Từ báo in truyền thống đến không gian số

Suốt một thời gian dài, báo in là không gian chủ đạo để chính luận phát huy sức mạnh. Những bài xã luận, bình luận thời sự thường được đặt ở vị trí trang trọng, được bạn đọc đón nhận bởi thông tin chính xác, độ tin cậy cao và khả năng dẫn dắt tư duy bằng lập luận chặt chẽ, thuyết phục. Độc giả thường tìm đến báo chí nói chung, nhất là báo Đảng để đọc các bài viết mang tính chất chính luận, cũng là tìm kiếm một điểm tựa nhận thức giữa những biến động của đời sống xã hội. Từ thói quen tiếp nhận ấy đã hình thành “thương hiệu” cho chính luận báo Đảng: Chậm mà chắc, sâu mà vững, không chạy theo thông tin giật gân hay trào lưu nhất thời.

Tuy nhiên, bước vào kỷ nguyên số, báo chí không còn tồn tại trong một không gian truyền thông khép kín. Không gian số đang làm thay đổi căn bản cách công chúng tiếp cận và xử lý thông tin. Tin tức không còn được tiếp nhận tuần tự theo trang/mục cố định như trên báo in, mà xuất hiện trong một dòng chảy liên tục, đa chiều, chịu tác động mạnh mẽ của thuật toán, mạng xã hội và thói quen “đọc nhanh - xem lướt”. Trong môi trường ấy, báo chí chính luận đứng trước một thách thức lớn: Làm thế nào để những bài viết vốn đòi hỏi sự tập trung, suy ngẫm và chiều sâu tư duy vẫn giữ được sức hấp dẫn, vẫn lan tỏa được giá trị định hướng mà không đánh mất bản sắc vốn có.

Cần khẳng định rằng, bản sắc của báo chí chính luận trước hết nằm ở lập trường chính trị vững vàng và tính tư tưởng rõ ràng. Chính luận không chỉ phản ánh sự kiện, mà đi sâu lý giải bản chất vấn đề, đặt sự kiện trong tổng thể đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và lợi ích lâu dài của quốc gia, dân tộc. Bản sắc ấy được xây dựng trên nền tảng lý luận cách mạng, đồng thời không ngừng được bổ sung, phát triển sáng tạo để phù hợp thực tiễn đất nước. Điều này cho thấy, bản sắc chính luận không phải là thứ bất biến, khép kín, mà là sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và đổi mới, giữa kiên định về lập trường và linh hoạt trong cách tiếp cận công chúng.

Áp lực về tốc độ và mức độ lan tỏa đã và đang tác động trực tiếp đến cách làm chính luận. Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt nhằm thu hút sự chú ý của công chúng, những bài viết dài, cách thể hiện nặng về diễn giải, thiên về lý luận khô cứng có thể khó tiếp cận, nhất là với công chúng trẻ vốn ưa thích nội dung ngắn gọn, sống động. Trong khi đó, sự bùng nổ của thông tin đa chiều, nơi tin giả, thông tin xấu độc lan truyền với tốc độ nhanh, lại đặt chính luận trước một thách thức khác: Vừa phải đủ nhanh để kịp thời định hướng dư luận, vừa phải đủ sâu để tạo dựng niềm tin.

Với hơn 78 triệu người dùng internet tại Việt Nam, mạng xã hội đã trở thành một “mặt trận” thông tin mới, nơi các thế lực thù địch lợi dụng để xuyên tạc đường lối của Đảng, gây hoang mang dư luận. Trong bối cảnh đó, những bài viết chính luận có chiều sâu đứng trước nguy cơ bị “lấn át” bởi hàng loạt nội dung ngắn, giật gân, mang tính cảm xúc mạnh trên các nền tảng như Facebook, TikTok. Sự phân mảnh công chúng, cùng hiện tượng “bong bóng” thuật toán, khiến mỗi nhóm người chỉ tiếp cận những thông tin phù hợp với xu hướng sẵn có, càng làm gia tăng thách thức đối với việc lan tỏa các bài viết chính luận. Từ thực tiễn ấy, đã xuất hiện xu hướng giản lược hóa chính luận một cách cơ học, hoặc “mềm hóa” nội dung tư tưởng để chạy theo lượt xem, tương tác. Nếu không được kiểm soát, xu hướng này có thể dẫn tới nguy cơ làm nhạt đi bản sắc chính luận, thậm chí làm suy giảm vai trò định hướng của báo chí. Đây là thách thức trực tiếp đối với bản lĩnh nghề nghiệp của người làm báo chính luận trong giai đoạn hiện nay.

Cần nhìn nhận một cách biện chứng rằng, môi trường số không hề làm mất đi nhu cầu về chính luận. Ngược lại, trong bối cảnh thông tin nhiễu loạn, tin giả và quan điểm cực đoan lan truyền nhanh chóng, xã hội càng cần những tiếng nói chính thống, có chiều sâu, có sức thuyết phục. Vấn đề cốt lõi không phải là chính luận có còn cần thiết hay không, mà là làm thế nào để chính luận tiếp tục phát huy giá trị và lan tỏa hiệu quả trong không gian truyền thông mới.

Giữ giá trị cốt lõi, đổi mới cách thể hiện

Giữ bản sắc chính luận không đồng nghĩa với giữ nguyên cách làm cũ. Trong môi trường số, báo chí chính luận buộc phải thích ứng những yêu cầu mới về hình thức và phương thức thể hiện, song không được thỏa hiệp về nội dung tư tưởng. Những năm gần đây, nhiều cơ quan báo chí đã chủ động đổi mới cách thể hiện các bài viết chính luận thành hệ sinh thái nội dung đa dạng: Bài phân tích chuyên sâu trên báo in và báo điện tử; clip ngắn giải thích vấn đề thời sự trên các nền tảng số; podcast bàn luận chính sách; infographic trực quan hóa dữ liệu và lập luận... Cách làm này giúp thông điệp chính luận tiếp cận đúng đối tượng, đúng thời điểm, mà vẫn giữ được chiều sâu tư tưởng.

Đáng chú ý, sự kết hợp giữa báo in và báo điện tử đã tạo nên một không gian bổ trợ hiệu quả cho mảng chính luận. Báo in tiếp tục giữ vai trò “điểm tựa”, với những bài viết có độ nén tư duy cao, lập luận sắc sảo. Sự bổ trợ này cho thấy, chuyển đổi số không phủ định giá trị của báo in, mà đặt báo in vào một vị trí mới trong hệ sinh thái báo chí hiện đại.

Cùng với sự thay đổi của môi trường truyền thông, vai trò của nhà báo chính luận trong giai đoạn mới cũng đặt ra những yêu cầu cao hơn. Nhà báo hôm nay không chỉ cần bản lĩnh chính trị vững vàng và năng lực phân tích sâu sắc, mà còn phải hiểu công chúng, hiểu nền tảng truyền thông và làm chủ công nghệ. Chính luận hiện đại đòi hỏi khả năng viết ngắn mà không hời hợt, giản dị mà không đơn giản, thuyết phục bằng lý lẽ và dữ liệu, chứ không bằng khẩu hiệu hay những lập luận chung chung.

Giữ “giá trị cứng” trong một hình thức “mềm” chính là bài toán khó nhất của chính luận hiện nay. “Giá trị cứng” là lập trường, quan điểm, là sự nhất quán với đường lối, chủ trương của Đảng. “Hình thức mềm” là cách diễn đạt gần gũi hơn, tăng cường đối thoại, giải thích, phù hợp tâm lý tiếp nhận của “công chúng số”. Khi hai yếu tố này được kết hợp hài hòa, chính luận không những không mất đi sức nặng, mà còn được chắp thêm “đôi cánh” để lan tỏa rộng rãi hơn.

Việc đổi mới báo chí chính luận, vì thế, không thể chỉ dựa vào nỗ lực cá nhân của từng nhà báo. Thực tiễn cho thấy, vai trò của tòa soạn báo, đặc biệt là các cơ quan báo chí chủ lực trong hệ thống báo chí cách mạng Việt Nam, có ý nghĩa quyết định trong việc giữ vững bản sắc chính luận. Mỗi tòa soạn cần xây dựng chiến lược nội dung rõ ràng, coi chính luận là “trục xương sống” trong hệ sinh thái báo chí đa nền tảng, đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa yêu cầu chính trị, lý luận với các giải pháp công nghệ hiện đại. Kinh nghiệm cho thấy, khi tòa soạn làm chủ được sự kết hợp giữa yếu tố lý luận, chính trị và kỹ thuật số, báo chí chính luận sẽ phát huy được đầy đủ sức mạnh. Công nghệ không thay thế tư duy chính luận, nhưng nếu thiếu sự phối hợp hợp lý, bài viết tuy hay nhưng khó lan tỏa, hoặc là lan tỏa nhưng giảm sút chiều sâu.

Bước vào kỷ nguyên số, báo chí chính luận không đứng trước lựa chọn “đổi mới hay giữ bản sắc”, mà là yêu cầu đổi mới để giữ bản sắc. Đổi mới phương thức thể hiện để chính luận tiếp tục hiện diện mạnh mẽ, dẫn dắt nhận thức xã hội, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Giữ bản sắc để chính luận không bị hòa tan trong dòng chảy thông tin đa chiều, mà vẫn là tiếng nói có trọng lượng, có uy tín và có sức thuyết phục. Đối với báo chí nói chung và Báo Nhân Dân nói riêng, đây vừa là yêu cầu nghề nghiệp, vừa là trách nhiệm chính trị, góp phần giữ vững vai trò dẫn dắt, củng cố niềm tin và đồng hành cùng xã hội trên con đường phát triển trong giai đoạn mới.