Chỉ trong một đêm, eo biển Hormuz - nơi vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 1/4 nhu cầu toàn cầu và 33% lượng phân bón giao dịch bằng đường biển đã trở thành điểm nghẽn địa chính trị.
Khi tuyến vận chuyển then chốt này bị siết lại, cú sốc không chỉ dừng ở năng lượng mà lan cả sang nông nghiệp và an ninh lương thực...
Diễn biến lần này nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một xung đột khu vực, trực tiếp bóp nghẹt nguồn cung vật chất của thị trường phân bón. Khác với các biến động trước đây, đây không chỉ là vấn đề chi phí, mà là sự gián đoạn thực sự của dòng chảy hàng hóa.
Hiện nay, khu vực Vịnh Ba Tư chiếm khoảng 49% xuất khẩu U-rê và 30% amoniac toàn cầu. Khi nguồn cung từ khu vực này bị gián đoạn, thị trường lập tức mất cân bằng, đẩy rủi ro thiếu hụt thành hiện thực, đồng thời kích hoạt một cuộc khủng hoảng thanh khoản vật chất nghiêm trọng trên thị trường phân bón.
Khi logic thị trường lùi bước trước đứt gãy cung ứng
Tại Phố Wall, các chuyên gia JPMorgan tính toán, thế giới chỉ sở hữu khoảng 25 ngày dự trữ chiến lược phân bón trước khi các hệ lụy thực thể bắt đầu phá hủy năng lực sản xuất nông nghiệp. Khi eo biển Hormuz đóng cửa, bồn chứa tại các quốc gia Vùng Vịnh sẽ đầy ứ trong chưa đầy một tháng, buộc các tổ hợp công nghiệp khổng lồ phải đóng cửa sản xuất. Quá trình khởi động lại các nhà máy hóa chất phức tạp này đòi hỏi từ 4-6 tuần, tạo ra một độ trễ phía cung kinh hoàng khiến thị trường vật tư rơi vào trạng thái tê liệt trung hạn ngay cả khi chiến sự kết thúc.
Cuộc khủng hoảng nổ ra ngay trước thềm vụ gieo hạt mùa xuân tại Bắc Bán cầu, khi nhu cầu sử dụng phân bón đạt đỉnh. Tính giữa tháng 3/2026, toàn bộ 8 loại phân bón chủ chốt trên thị trường đều ghi nhận mức tăng giá thẳng đứng. Giá U-rê thế giới đã chạm mốc 674 USD/tấn. Phân lân DAP đạt 851 USD/tấn.
Cú sốc giá vật tư giáng một đòn chí mạng vào biên lợi nhuận của nông dân Mỹ. Sau nhiều năm kinh tế trang trại khó khăn, sự đắt đỏ của phân bón đạm buộc nông dân phải thay đổi chiến lược sinh tồn. Khảo sát từ hãng Allendale Inc, dự báo diện tích gieo trồng ngô của Mỹ năm 2026 sẽ sụt giảm mạnh xuống chỉ còn 37,91 triệu héc-ta. Nông dân đang ồ ạt chuyển hướng sang trồng đậu tương - loại cây ít thâm dụng phân đạm hơn, để giảm thiểu rủi ro tài chính.
Trước sức ép từ nông dân, Chính phủ Mỹ đã khẩn cấp can thiệp thị trường phân bón trên nhiều mặt.
Về pháp lý, Bộ Tư pháp (DOJ) và Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) đang điều tra nghi án thao túng giá của 5 tập đoàn lớn (Nutrien, Mosaic, CF Industries, Koch và Yara).
Để khơi thông chuỗi cung ứng, Tổng thống Mỹ đã ký lệnh miễn trừ Đạo luật Jones trong 60 ngày giúp giảm cước vận tải nội địa, đồng thời hạ thuế nhập khẩu Kali từ Canada và Mexico từ 25% xuống 10%. Song song đó, Bộ trưởng Nông nghiệp Brooke Rollins cũng đang ráo riết đàm phán các gói hỗ trợ tài chính trực tiếp nhằm giúp các trang trại vượt qua bão giá. Loạt động thái này minh chứng cho một thực tế nghiệt ngã: Phân bón bản chất là năng lượng hóa thạch chuyển hóa thành thực phẩm; do đó, khi chuỗi cung ứng năng lượng đứt gãy, an ninh lương thực cũng lập tức bị đe dọa trực tiếp.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), chi phí phân bón hiện chiếm từ 30% đến 50% tổng giá thành sản xuất ngũ cốc. FAO cảnh báo năng suất tại các khu vực trọng điểm có thể sụt giảm từ 20% đến 30% do nông dân không thể tiếp cận nguồn cung hoặc buộc phải bón ít phân hơn định mức.
Hệ lụy của việc sụt giảm năng suất sẽ không đến ngay lập tức. Tính logic của khủng hoảng nằm ở "độ trễ lạm phát" - Chỉ số Giá thực phẩm của FAO thường phản ứng chậm từ 6-9 tháng so với các đợt tăng giá vật tư đầu vào. Điều này đồng nghĩa với việc cơn sóng thần lạm phát thực phẩm thực sự sẽ tàn phá nền kinh tế toàn cầu vào giai đoạn cuối năm 2026.
Tại châu Âu, các quan chức đã cảnh báo tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng cây trồng trong vụ xuân này chắc chắn sẽ dẫn đến nguy cơ thiếu hụt lương thực trầm trọng vào năm sau. Tại Nam Mỹ, nông dân Brazil đang trong trạng thái lo âu tột độ về nguồn cung Kali khi họ tiến hành gieo trồng vụ ngô thứ hai.
Mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi cung ứng lúc này là Trung Quốc, quốc gia được ví như "OPEC của thị trường phân bón" khi kiểm soát 44% lượng phốt-phát, 30% ni-tơ và 23% lưu huỳnh toàn cầu. Để đối phó với khủng hoảng Hormuz và bảo vệ vụ gieo trồng nội địa, Bắc Kinh đã yêu cầu các nhà xuất khẩu ngừng giao hàng và xả kho dự trữ phân bón thương mại quốc gia sớm hơn 15 ngày so với thường lệ. Động thái siết chặt xuất khẩu này khiến các quốc gia nhập khẩu lớn như Ấn Độ hay các nước Đông Nam Á lâm vào cảnh khan hiếm trầm trọng.
Sự chuyển dịch từ tối ưu hóa chi phí sang củng cố nội lực
Giữa vòng xoáy khủng hoảng, thị trường phân bón Việt Nam là một trường hợp nghiên cứu điển hình về rủi ro nhập khẩu đan xen với năng lực dự phòng nội địa.
Cần nhìn lại bối cảnh năm 2025, Việt Nam đã nhập khẩu tới 6,19 triệu tấn phân bón, với kim ngạch 2,19 tỷ USD. Đáng chú ý, Trung Quốc là nguồn cung lớn nhất, chiếm 48% tổng lượng nhập khẩu đạt 2,99 triệu tấn. Do đó, việc Trung Quốc ban hành lệnh hạn chế xuất khẩu trong năm 2026 đã gây áp lực trực tiếp lên thị trường nội địa. Bước sang tháng 1/2026, lượng nhập khẩu phân bón của Việt Nam đã sụt giảm mạnh 47% do giá thế giới quá cao và logistics đình trệ. Ngay khi có tin chiến sự ở Trung Đông, nhóm cổ phiếu phân bón trên sàn chứng khoán Việt Nam (như BFC, DCM, DPM) đã đồng loạt tăng trần nhiều phiên liên tiếp.
Dù chịu ảnh hưởng chung, Việt Nam sở hữu "vùng đệm" nội lực quan trọng: Khả năng tự chủ hoàn toàn mặt hàng U-rê. Các tập đoàn lớn như Đạm Phú Mỹ (PVFCCo) và Đạm Cà Mau (PVCFC) sử dụng nguồn khí tự nhiên nội địa làm đầu vào, giúp ngành nông nghiệp trong nước phần nào cách ly khỏi cơn bão giá khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đang càn quét toàn cầu.
Tuy nhiên, Việt Nam vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu đối với các loại phân SA và Kali. Nhận thức được rủi ro này, các doanh nghiệp đầu ngành như Đạm Cà Mau đã chủ động nhập khẩu và tích trữ lượng lớn DAP, Kali và phân hữu cơ ngay từ Quý 4/2025. Nhờ chiến lược dự phòng đi trước này, thị trường trong nước tạm thời bảo đảm được nguồn cung chăm bón cho vụ Đông Xuân và chuẩn bị cho vụ Hè Thu 2026, giúp nông dân nội địa tránh được tình trạng "có tiền nhưng không có hàng" như ở nhiều quốc gia khác.
Cuộc khủng hoảng 2026 đã phơi bày sự mong manh của "mối liên kết năng lượng-phân bón-lương thực". Sự phụ thuộc vào các điểm nghẽn giao thương như eo biển Hormuz là một canh bạc rủi ro mà cái giá phải trả chính là an ninh lương thực.
Trong bối cảnh nguồn cung vật chất bị gián đoạn, các công cụ tài chính phái sinh đang trở thành công cụ phòng vệ chiến lược đối với doanh nghiệp nhập khẩu. Thông qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV), nhiều doanh nghiệp đã chủ động thiết lập các vị thế mua trên thị trường kỳ hạn nhằm khóa chi phí đầu vào ngay từ khi rủi ro địa chính trị xuất hiện.
Theo các chuyên gia thị trường, việc sử dụng công cụ phòng vệ giá giúp doanh nghiệp tách biệt rủi ro biến động giá khỏi rủi ro đứt gãy nguồn cung. Trong trường hợp hàng hóa bị chậm trễ do gián đoạn logistics, phần lợi nhuận từ các vị thế tài chính có thể bù đắp cho mức tăng của giá giao ngay, qua đó góp phần ổn định biên lợi nhuận và hạn chế tác động lan sang giá bán trong nước.
Không chỉ dừng ở công cụ phòng vệ, việc kết nối liên thông với các sàn giao dịch quốc tế cũng giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận trực tiếp các tín hiệu thị trường toàn cầu theo thời gian thực. Thay vì phụ thuộc vào báo giá từ các trung gian, nhà nhập khẩu có thể chủ động xây dựng kế hoạch kinh doanh dựa trên dữ liệu minh bạch và liên tục, qua đó chuyển từ thế bị động sang quản trị rủi ro chủ động.
Trong bối cảnh biến động ngày càng khó lường, năng lực quản trị rủi ro thông qua cả hàng hóa vật chất và công cụ tài chính đang trở thành yếu tố phân hóa rõ rệt giữa các doanh nghiệp.
Thế giới đang bị buộc phải định hình lại khái niệm "Chủ quyền nông nghiệp", chuyển dịch từ việc tối ưu hóa chi phí nhập khẩu sang tối ưu hóa tính tự cường và khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng. Trong dài hạn, việc đa dạng hóa nguồn cung, tăng cường sử dụng phân bón hữu cơ sinh học và áp dụng công nghệ canh tác thông minh sẽ không chỉ là lựa chọn kinh tế, mà là yêu cầu sống còn để bảo vệ nền lương thực toàn cầu trước những cú sốc địa chính trị.
