Đổi mới công tác tư tưởng: Dẫn dắt nhận thức xã hội bằng sự thật, đối thoại và kết quả thực tiễn

Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết số 25-NQ/TW về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới. Đây là lần đầu tiên công tác tư tưởng của Đảng được xác lập ở tầm một chiến lược tổng thể, dài hạn, bằng một nghị quyết chuyên đề của Bộ Chính trị, với hệ mục tiêu, chỉ tiêu, nguồn lực và trách nhiệm cụ thể.

Nghị quyết xác định rõ 4 quan điểm chỉ đạo, trong đó có ba điểm mới nổi bật: chuyển trọng tâm từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân, tạo đồng thuận xã hội; công tác tư tưởng là công việc của toàn Đảng và hệ thống chính trị, cấp ủy và người đứng đầu trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo, chịu trách nhiệm, không “khoán trắng” cho cơ quan chuyên trách; kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, lấy “xây” làm gốc, lấy “chống” làm nhiệm vụ thường xuyên, lấy thuyết phục làm phương thức chủ đạo.

Không chỉ truyền đạt chính sách, mà phải cùng người dân hiểu chính sách

Những quan điểm nêu trên cũng đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khi phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện một số Nghị quyết, Chỉ thị của Bộ Chính trị ngày 3/9 vừa qua. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ công tác tư tưởng và truyền thông chính sách; siết chặt kỷ luật thực thi; lấy dữ liệu, sản phẩm, chuyển biến thực tế và sự hài lòng của nhân dân làm căn cứ đánh giá.

Công tác tư tưởng phải quán triệt phương châm “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả”; phải đi trước mở đường, đi cùng trong tổ chức thực hiện, đi sau tổng kết thực tiễn, củng cố niềm tin; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch, ngăn chặn suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ sớm, từ cơ sở.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng những yêu cầu mà người đứng đầu Đảng và Nhà nước đặt ra nhắm “đúng và trúng” vào điểm cần đổi mới của công tác tư tưởng, truyền thông chính sách hiện nay.

Theo ông, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở bốn yêu cầu “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả”, mà còn ở cách đặt lại vị trí của công tác tư tưởng: không chỉ truyền đạt điều mình muốn nói, mà phải quan tâm xã hội đang nghĩ gì, người dân cần biết gì, còn băn khoăn điều gì và chính sách tạo ra chuyển biến gì trong thực tế.

“Xã hội hiện nay vận động rất nhanh, thông tin xuất hiện với tốc độ chưa từng có, trong khi người dân có nhiều nguồn để tiếp cận, so sánh và kiểm chứng. Vì thế, phương thức truyền thông một chiều, nặng về phổ biến, tuyên truyền theo khuôn mẫu sẽ ngày càng khó tạo sức thuyết phục. Một chủ trương đúng nhưng nếu giải thích chưa đủ rõ, chưa trả lời được những câu hỏi từ đời sống thì khoảng trống thông tin rất dễ được lấp đầy bởi những cách diễn giải khác nhau”, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa nhận định.

Từ góc độ đó, ông đặc biệt nhấn mạnh đến yêu cầu của “thuyết phục”. Thuyết phục không đồng nghĩa với nói hay, nói nhiều, mà là làm cho người dân hiểu đúng bản chất vấn đề, thấy được lợi ích, chi phí, những tác động có thể có và tin rằng những điều được cam kết sẽ được thực hiện. Muốn vậy, công tác tư tưởng phải dựa trên sự thật, dữ liệu, lý lẽ và kết quả thực tế.

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng đây là một bước chuyển từ tư duy chủ yếu “quản lý thông tin” sang tư duy dẫn dắt nhận thức xã hội bằng chất lượng thông tin, năng lực giải thích và đối thoại. Khi người dân được cung cấp thông tin đầy đủ, được lắng nghe và được giải đáp thẳng thắn, sự đồng thuận sẽ có nền tảng bền vững hơn.

Theo vị chuyên gia của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, nguyên nhân sâu xa của yêu cầu chuyển đổi này là thông tin ngày nay không còn khan hiếm, nhưng thông tin đáng tin cậy, dễ hiểu và có khả năng trả lời đúng điều người dân quan tâm thì vẫn rất cần.

Nếu trước đây truyền thông chính sách có thể bắt đầu và kết thúc ở việc thông báo chính sách là gì, được ban hành như thế nào, ai phải thực hiện, thì hiện nay, ngay khi một chính sách xuất hiện, người dân lập tức đặt ra hàng loạt câu hỏi: Vì sao phải làm như vậy? Chính sách đó tác động đến gia đình, công việc, thu nhập thế nào? Có phương án nào khác không? Nếu thực hiện không đúng thì ai chịu trách nhiệm?...

Xã hội hiện nay vận động rất nhanh, thông tin xuất hiện với tốc độ chưa từng có, trong khi người dân có nhiều nguồn để tiếp cận, so sánh và kiểm chứng. Vì thế, phương thức truyền thông một chiều, nặng về phổ biến, tuyên truyền theo khuôn mẫu sẽ ngày càng khó tạo sức thuyết phục.

------------------

PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa

“Nếu truyền thông không trả lời những câu hỏi ấy, sẽ có những chủ thể khác trả lời thay. Vì vậy, giải thích, đối thoại và lắng nghe không nên được xem là phần việc phụ, mà ngày càng trở thành nội dung cốt lõi của truyền thông chính sách”, ông lưu ý.

Điều này đặt ra yêu cầu trước hết đối với báo chí là phải đi sâu hơn vào bản chất chính sách, thay vì chỉ đưa tin về chính sách. Nhà báo phải có khả năng đọc văn bản, hiểu pháp luật, phân tích dữ liệu, nhìn chính sách từ góc độ quản trị và đời sống, đồng thời biết đặt những câu hỏi mà công chúng thực sự quan tâm.

Báo chí cũng cần chuyển từ tư duy “nói cho dân biết” sang “cùng dân hiểu chính sách”. Để làm được điều đó, phải mở rộng không gian cho tiếng nói của người dân, chuyên gia, doanh nghiệp và cơ sở thực thi; phản ánh cả thuận lợi lẫn vướng mắc.

Một chính sách được truyền thông tốt, theo PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, không phải là chính sách chỉ xuất hiện với những lời khen, mà là chính sách được công chúng hiểu đúng ngay cả khi còn những ý kiến khác nhau. Đặc biệt, điều quan trọng là truyền thông phải đi cùng thực thi. Không thể dùng truyền thông để thay thế cho một chính sách chưa tốt hoặc một khâu thực hiện chưa hiệu quả. Sự thuyết phục cuối cùng vẫn phải đến từ kết quả.

Không gian mạng vừa là địa bàn trọng yếu, vừa là kênh lắng nghe nhân dân

Bên cạnh bước chuyển về tư duy, PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cùng bày tỏ đồng tình với yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc phải coi không gian mạng là “địa bàn trọng yếu của công tác tư tưởng”, đồng thời là “kênh lắng nghe nhân dân”, trong đó phải phân biệt băn khoăn, phản biện, thông tin chưa đầy đủ với tin giả, xuyên tạc, thao túng có tổ chức; không quy chụp ý kiến khác biệt; không để thông tin giả mạo, độc hại, lệch chuẩn dẫn dắt.

Nhấn mạnh đây là cách nhìn rất thực tế, ông cho biết không gian mạng không chỉ là nơi chúng ta đưa thông tin ra, mà còn là nơi xã hội phản ứng, tranh luận, đặt câu hỏi và bộc lộ những vấn đề đang quan tâm. Nếu chỉ coi mạng xã hội là nơi cần “định hướng”, mà không coi đó là nơi cần lắng nghe, chúng ta sẽ bỏ qua một nguồn dữ liệu xã hội rất lớn.

Điều quan trọng là phải phân biệt giữa phản biện và xuyên tạc, giữa băn khoăn chính đáng và tin giả. Không thể cứ có ý kiến trái chiều là xem đó là vấn đề cần xử lý. “Một xã hội năng động đương nhiên có nhiều góc nhìn. Thậm chí, những phản biện có cơ sở còn giúp chính sách được hoàn thiện và giúp cơ quan quản lý phát hiện những vấn đề mà từ góc độ hoạch định có thể chưa nhìn thấy”, vị đại biểu Quốc hội phân tích.

Nếu chỉ coi mạng xã hội là nơi cần “định hướng”, mà không coi đó là nơi cần lắng nghe, chúng ta sẽ bỏ qua một nguồn dữ liệu xã hội rất lớn.

Vì vậy, định hướng thông tin không nên được hiểu là làm cho mọi tiếng nói trở nên giống nhau. Định hướng tốt là làm cho sự thật được nhìn thấy rõ hơn, thông tin chính xác có khả năng tiếp cận tốt hơn và những tranh luận được đặt trên nền tảng lý lẽ, bằng chứng.

Đối với báo chí, điều này đòi hỏi phải hiện diện thực chất trên không gian mạng, phản ứng nhanh nhưng không vội vàng; biết phát hiện vấn đề nhưng không chạy theo vấn đề; đồng thời tạo ra những diễn đàn đối thoại có trách nhiệm. Với cơ quan quản lý, cần coi những phản ánh hợp lý trên mạng là một nguồn thông tin đầu vào cho quản trị, chứ không chỉ là đối tượng cần xử lý.

Trong tiến trình đó, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng. PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng quan điểm sử dụng dữ liệu, công nghệ số và AI để dự báo, cảnh báo, nhưng không “kỹ thuật hóa công tác tư tưởng”, là cách tiếp cận cân bằng: không né tránh công nghệ, nhưng cũng không thần thánh hóa công nghệ.

AI có thể hỗ trợ rất mạnh cho công tác tư tưởng và truyền thông chính sách thông qua khả năng phân tích lượng lớn dữ liệu, nhận diện xu hướng thảo luận, phát hiện những chủ đề đang nổi lên, cảnh báo sớm những vấn đề có nguy cơ tạo khủng hoảng thông tin, hỗ trợ tổng hợp ý kiến và phân tích phản hồi của công chúng.

Tuy nhiên, AI chủ yếu trả lời câu hỏi “đang có chuyện gì xảy ra trong dữ liệu?”, còn những câu hỏi như “vì sao?”, “nên ứng xử thế nào?”, “đâu là giá trị cần bảo vệ?” vẫn thuộc về năng lực phán đoán của con người. Nếu quá phụ thuộc vào thuật toán, công tác tư tưởng rất dễ bị kỹ thuật hóa, nhìn xã hội qua những chỉ số mà bỏ quên chiều sâu của tâm lý, hoàn cảnh và nhu cầu con người.

Đặc biệt, AI có thể tạo ra thông tin sai, tổng hợp sai hoặc đưa ra những kết luận có vẻ rất thuyết phục nhưng không chính xác. Vì vậy, nguyên tắc “công nghệ hỗ trợ, con người chịu trách nhiệm” phải được đặt lên hàng đầu.

Theo PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa, cần hình thành một quy trình rõ: AI có thể phát hiện, phân tích, cảnh báo, gợi ý, nhưng con người phải kiểm chứng, thẩm định, quyết định và chịu trách nhiệm. Càng sử dụng AI trong những vấn đề nhạy cảm, yêu cầu kiểm chứng càng phải cao.

“AI không thể thay thế phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh của người làm công tác tư tưởng, người làm báo. Công nghệ có thể giúp chúng ta nhìn thấy tín hiệu sớm hơn, nhưng con người mới quyết định cách ứng xử với tín hiệu ấy”, ông nhấn mạnh.

Đo hiệu quả công tác tư tưởng bằng chuyển biến thực tế và sự hài lòng của người dân

Một điểm quan trọng khác trong yêu cầu đổi mới công tác tư tưởng và truyền thông chính sách là thay đổi cách đánh giá hiệu quả.

"Nếu chỉ đếm số lượng tin, bài, hội nghị, tài liệu hay lượt tiếp cận thì mới chỉ đo được hoạt động truyền thông, chưa đo được hiệu quả của công tác tư tưởng. Một bài viết có thể có hàng triệu lượt xem nhưng chưa chắc giúp công chúng hiểu đúng hơn; ngược lại, một sản phẩm có lượng tiếp cận không quá lớn nhưng giải đáp đúng một vấn đề xã hội bức xúc lại có giá trị rất cao", chuyên gia của Ủy ban Văn hóa và Xã hội nêu rõ.

Theo ông, có thể hình dung việc đo lường theo một chuỗi: phát hiện sớm - giải thích đúng - phản ứng kịp thời - thay đổi nhận thức - tạo đồng thuận - chuyển thành hành động và kết quả thực tế. Ở từng khâu cần có dữ liệu tương ứng: Vấn đề nào người dân đang quan tâm? Thông tin nào đang gây hiểu nhầm? Sau khi truyền thông, mức độ hiểu biết có thay đổi không? Những băn khoăn chính đã được giải đáp chưa? Phản ứng của xã hội thay đổi thế nào? Và quan trọng nhất, chính sách được thực hiện ra sao, người dân có hài lòng hay không?

Nhấn mạnh sự hài lòng của người dân phải trở thành một chỉ báo quan trọng, song PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng đây không phải chỉ báo duy nhất, mà cần kết hợp dữ liệu truyền thông, dữ liệu xã hội, phản hồi trực tiếp, kết quả thực thi chính sách và những chuyển biến trong đời sống.

Điều này cũng đòi hỏi thay đổi cách tổ chức công việc. Cơ quan làm công tác tư tưởng và truyền thông chính sách cần có hệ thống dữ liệu để biết vấn đề nào đang nổi lên, vấn đề nào cần giải thích, vấn đề nào đã được xử lý và vấn đề nào vẫn còn khoảng trống. Khi đó, đánh giá hiệu quả không còn dựa chủ yếu vào số lượng sản phẩm, mà dựa vào khả năng tạo ra hiểu biết đúng, phản ứng chính sách phù hợp và chuyển biến thực tế.

"Đích đến cuối cùng của công tác tư tưởng không phải là làm cho xã hội “ít tranh luận hơn”, mà là làm cho xã hội hiểu biết hơn, tranh luận có trách nhiệm hơn, đồng thuận trên cơ sở sự thật và quan trọng nhất là củng cố niềm tin bằng những kết quả có thể kiểm chứng", PGS, TS Đỗ Chí Nghĩa khẳng định.