Định vị vai trò chiến lược của công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới

Sáng 15/6, tại Nhà Quốc hội, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội phối hợp các cơ quan liên quan tổ chức Hội thảo “Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới”. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên chủ trì Hội thảo.

Tham dự hội thảo có Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải; Phó Chủ nhiệm Ủy ban Trần Văn Khải; đại diện lãnh đạo các Ủy ban, Hội đồng của Quốc hội; các bộ ngành, địa phương, hiệp hội và các chuyên gia, nhà khoa học.

Làm rõ hơn vị trí, vai trò của công nghiệp vật liệu, cơ khí, chế tạo trong giai đoạn phát triển mới

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh: Trong lịch sử phát triển của các quốc gia công nghiệp, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo luôn được xem là các ngành công nghiệp nền tảng, giữ vai trò quan trọng đối với năng lực sản xuất quốc gia, năng lực tự chủ và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Phó Chủ tịch Quốc hội cho biết, Đảng, Nhà nước đã có nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách và các giải pháp thúc đẩy phát triển hai ngành công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo. Các nước đang cạnh tranh khốc liệt về công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng, vật liệu mới, AI, bán dẫn, robot và sản xuất thông minh... Trong bối cảnh đó, phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí không còn là vấn đề riêng của từng ngành sản xuất mà đã trở thành vấn đề chiến lược của quốc gia.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhắc lại quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Phát triển ngành công nghiệp vật liệu phải có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, tập trung vào ba nhóm lớn: vật liệu nền, vật liệu chiến lược, vật liệu tương lai; đồng thời, phải chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên thô sang chế biến sâu, làm chủ công nghệ lõi, nâng cao giá trị gia tăng và phát triển công nghiệp vật liệu dựa trên khoa học-công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và các doanh nghiệp quốc gia có năng lực dẫn dắt.

Để hội thảo đạt hiệu quả thiết thực, thúc đẩy phát triển 2 ngành công nghiệp nền tảng này trong giai đoạn mới, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi, thảo luận sâu một số vấn đề trọng tâm: Cần làm rõ hơn vị trí, vai trò của công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn phát triển mới của đất nước; khẳng định sự cần thiết phải có nhận thức và cách tiếp cận mới về công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí, chế tạo, xem đây là các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc của nền kinh tế.

Đồng thời, đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng phát triển của 2 ngành hiện nay; xác định rõ những thành tựu, hạn chế, điểm nghẽn lớn nhất và mức độ tự chủ về vật liệu, thiết bị, công nghệ của nước ta; xác định những nhóm vật liệu và sản phẩm cơ khí chiến lược cần ưu tiên phát triển trong giai đoạn tới. Bên cạnh đó, đề xuất các giải pháp nhằm hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và nhà khoa học; gắn phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo với các chương trình, dự án chiến lược quốc gia.

Phó Chủ tịch Quốc hội mong muốn các đại biểu sẽ trao đổi, đề xuất, kiến nghị những chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước đối với phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới; những nội dung cần hoàn thiện về thể chế; đồng thời góp ý cho việc xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước.

“Đây sẽ là cơ sở chính trị đặc biệt quan trọng để Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền tiếp tục thể chế hóa thành các luật, chiến lược, quy hoạch, chương trình và cơ chế, chính sách phát triển trong thời gian tới”, Phó Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Xác định phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí, chế tạo là một nhiệm vụ chiến lược quốc gia

Phát biểu đề dẫn, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải khẳng định: Sau gần 40 năm đổi mới, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, hình thành được năng lực sản xuất trong nhiều lĩnh vực vật liệu và cơ khí, từng bước tham gia chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Tuy nhiên, sự phát triển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển đất nước; năng lực làm chủ công nghệ, thiết bị và vật liệu chiến lược còn hạn chế.

Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải chỉ ra, một số điểm nghẽn hiện nay nằm ở nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực đổi mới sáng tạo và mức độ liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Công nghiệp vật liệu còn thiếu năng lực chế biến sâu và làm chủ các vật liệu chiến lược; công nghiệp cơ khí vẫn chủ yếu tập trung ở các khâu gia công, lắp ráp, tỷ lệ nội địa hóa và năng lực thiết kế, chế tạo công nghệ cao còn thấp.

Vì vậy, trong giai đoạn tới cần tập trung phát triển ba nhóm vật liệu gồm: Vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai; đồng thời ưu tiên các sản phẩm cơ khí công nghệ cao phục vụ bán dẫn, AI, robot, năng lượng mới, điện hạt nhân, quốc phòng, đường sắt tốc độ cao và các ngành công nghệ chiến lược khác.

Cũng theo Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải, cần hoàn thiện đồng bộ thể chế, pháp luật, cơ chế, chính sách phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí; khẩn trương xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Chiến lược phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới; đồng thời rà soát, sửa đổi các quy định về đầu tư, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn-quy chuẩn, khoáng sản, công nghiệp hỗ trợ, thuế, tín dụng và các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ; nghiên cứu xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm và Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng; hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ chuyên gia…

Tại hội thảo, nhấn mạnh ngành công nghiệp vật liệu, cơ khí Việt Nam đang đứng trước một thời điểm bản lề, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam đề nghị xác lập rõ trong chủ trương phát triển công nghiệp quốc gia rằng công nghiệp cơ khí, vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc, có vai trò trực tiếp đối với tự chủ kinh tế, tự chủ công nghiệp, an ninh năng lượng, an ninh hạ tầng và năng lực quốc phòng.

Theo đó, cần có chiến lược phát triển đủ mạnh, tập trung vào sản phẩm vật liệu, cơ khí trọng điểm, doanh nghiệp nòng cốt và các dự án tạo thị trường. Phát triển công nghiệp vật liệu, cơ khí phải đi cùng chính sách tạo thị trường, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn, trung tâm thử nghiệm, tín dụng dài hạn, đào tạo nhân lực và cơ chế đấu thầu theo chi phí vòng đời. Đây là con đường để ngành cơ khí Việt Nam chuyển từ gia công sang làm chủ thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống và từng bước trở thành trụ cột của nền công nghiệp quốc gia.

Cần ban hành cơ chế, chính sách đặc thù phát triển các sản phẩm cơ khí trọng điểm giai đoạn 2026-2045

Theo ông Phan Đăng Phong, Viện trưởng nghiên cứu cơ khí (Bộ Công thương), việc ban hành Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế về cơ chế thí điểm tạo thị trường cho doanh nghiệp cơ khí Việt Nam trong các dự án ưu tiên thuộc các lĩnh vực đường sắt, điện gió ngoài khơi, khai thác bauxite, chế biến alumin, điện phân nhôm có dung lượng thị trường lớn là yêu cầu cấp thiết.

Cụ thể, cơ chế, chính sách đột phá cần tập trung vào các lĩnh vực có dung lượng thị trường lớn, tác động lan tỏa cao và có khả năng đưa doanh nghiệp Việt Nam tiến tới tự chủ các khâu thiết kế, tích hợp hệ thống, quản lý dự án và chế tạo thiết bị.

Bên cạnh đó, Nghị quyết cần quy định các chính sách cụ thể để khuyến khích phát triển sản phẩm cơ khí trọng điểm giai đoạn 2026-2045, gồm ưu đãi vượt trội về tài chính, hỗ trợ R&D, thử nghiệm, chứng nhận, phát triển nhân lực chất lượng cao và thiết lập hàng rào kỹ thuật hợp pháp để bảo vệ thị trường nội địa phù hợp với cam kết quốc tế…

Từ thực tiễn quản lý Nhà nước và yêu cầu phát triển ngành vật liệu xây dựng trong giai đoạn mới, đại diện Bộ Xây dựng kiến nghị Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội quan tâm, ủng hộ chủ trương đưa dự án Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng vào Chương trình lập pháp năm 2027.