Ngành dừa đối mặt nhiều thách thức
Thời gian gần đây, nhiều đơn vị, doanh nghiệp đã ứng dụng công nghệ cấy phôi, cấy mô để nhân giống dừa mang lại hiệu quả vượt trội so với cách làm ươm từ quả dừa thành cây con như trước. Tuy nhiên, giống ứng dụng công nghệ cao chưa nhiều, phần lớn nông dân vẫn chọn giống ươm từ quả.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Phương Thảo (Trường đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng: Cây dừa từ lâu đã được xem là cây trồng trọng yếu của Việt Nam, nhưng việc tăng diện tích, nâng cao năng suất và tạo giống mới vẫn là một thách thức lớn.
Trong suốt 10 năm qua, ngành dừa chưa tạo ra được giống dừa nào có tính vượt trội thật sự, trong khi nhu cầu về giống chất lượng cao ngày càng cấp thiết để đáp ứng yêu cầu sản xuất và xuất khẩu.
Câu chuyện phát triển cây dừa hiện nay bắt buộc phải gắn với công nghệ sinh học, đặc biệt là trong nhân giống và chọn tạo giống mới. Việt Nam hiện sở hữu nhiều giống dừa đặc trưng như dừa sáp, dừa ta xanh, ta đỏ, xiêm xanh, xiêm đỏ, song chất lượng giống chưa đồng nhất. Phần lớn nông dân vẫn trồng dừa từ quả, khiến nguồn giống không rõ kiểu gen, khó xác định chính xác đặc tính sinh học.
Phó Giám đốc Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phía nam Huỳnh Thị Ngọc Diễm nhận định: “Chất lượng vùng nguyên liệu dừa còn chưa đồng đều, kỹ thuật trồng và chăm sóc chưa được áp dụng thống nhất, hệ thống tưới tiêu còn lạc hậu. Để nâng cao chất lượng cần ứng dụng công nghệ mới như tưới nhỏ giọt, cảm biến độ ẩm, tưới tự động và phát triển giống dừa năng suất cao, kháng bệnh tốt. Đồng thời, cần tổ chức đào tạo, tập huấn cho nông dân về kỹ thuật canh tác và quản lý vườn hiệu quả; tăng cường liên kết sản xuất, xây dựng hợp tác xã, kết nối với doanh nghiệp chế biến để bảo đảm đầu ra và thúc đẩy canh tác bền vững, ưu tiên sử dụng phân bón hữu cơ, tác nhân sinh học thay thế thuốc hóa học, bảo vệ tài nguyên đất và nước”.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, mỗi năm cả nước sản xuất hơn 2 triệu tấn dừa, đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ tư khu vực châu Á-Thái Bình Dương và thứ năm thế giới về xuất khẩu dừa.
Tuy nhiên, ngành dừa vẫn đối mặt nhiều thách thức. Về chế biến, chỉ khoảng 30% sản phẩm hiện được chế biến sâu theo chuỗi giá trị. Các sản phẩm chủ yếu gồm: Nước dừa, sữa dừa, dầu dừa, cơm dừa nạo sấy, kẹo dừa, bánh dừa, than hoạt tính từ gáo dừa cùng các sản phẩm thủ công mỹ nghệ và vật liệu từ xơ dừa, như: Thảm, nệm, lưới trồng cây.
Một số công nghệ tiên tiến đã được ứng dụng, như: Tiệt trùng UHT cho nước dừa, đóng gói vô trùng và tách chiết dầu tinh khiết bằng công nghệ ly tâm lạnh, song phần lớn thiết bị vẫn phải nhập khẩu…
Đưa công nghệ cao vào sản xuất
Tỉnh Vĩnh Long hiện có khoảng 120 nghìn ha trồng dừa với khoảng 22 triệu cây và mang lại thu nhập ổn định cho khoảng 270 nghìn hộ dân. Ngành nông nghiệp đang đẩy mạnh xây dựng chuỗi giá trị dừa thông qua chuyển giao kỹ thuật, cải tạo vườn kém hiệu quả, phát triển mô hình xen canh, chế biến và tiêu thụ sản phẩm theo hướng hữu cơ, cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Văn Hữu Huệ thông tin: “Thời gian tới, ngành dừa Vĩnh Long sẽ tập trung vào ba trụ cột chính: Phát triển vùng nguyên liệu bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu; đẩy mạnh chế biến sâu và tăng cường quản lý, liên kết chuỗi giá trị. Trong đó, mục tiêu đặt ra là thu hút doanh nghiệp đầu tư công nghệ hiện đại, phát triển sản phẩm giá trị cao và tận dụng tối đa các bộ phận của cây dừa, hướng tới nền sản xuất không chất thải. Công nghệ 4.0 sẽ được ứng dụng trong quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại. Bên cạnh đó, tỉnh khuyến khích phát triển hợp tác xã kiểu mới, gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp; đồng thời tăng cường xúc tiến thương mại, bảo hộ thương hiệu dừa Vĩnh Long và mở rộng hợp tác quốc tế”.
Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần xuất nhập khẩu Bến Tre (Betrimex) Phạm Hồng Dương cho biết, năm 2025, Betrimex đã vươn lên vị trí dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực xuất khẩu nước dừa đóng hộp.
Việc nghiên cứu, chọn tạo giống dừa chất lượng cao, phù hợp với mục tiêu chế biến sâu là yêu cầu cấp thiết để nâng cao giá trị và vị thế của quả dừa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Riêng tại tỉnh Vĩnh Long, thủ phủ dừa của cả nước, diện tích dừa hữu cơ năm 2024 đạt khoảng 32.000 ha, dự kiến đến năm 2025 sẽ vượt 40.000 ha.
Nhu cầu thị trường đối với dừa hữu cơ ngày càng tăng, đòi hỏi địa phương cần có các chương trình đồng bộ nhằm bảo vệ và phát triển vùng nguyên liệu này. Trong đó, cần chú trọng từ khâu truy xuất nguồn gốc, chăm sóc cây trồng, phòng trừ sâu bệnh bằng biện pháp sinh học đến sử dụng thiên địch thay thế thuốc bảo vệ thực vật hóa học…
Về định hướng nghiên cứu và phát triển trong thời gian tới, Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Trai, Phó Trưởng khoa Nông nghiệp-Thủy sản (Trường đại học Trà Vinh) kiến nghị: Cần ưu tiên đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật và sinh học phân tử trong chọn tạo giống dừa chất lượng cao, thích ứng với biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn.
Cùng với đó, cần tăng cường nguồn lực cho các nghiên cứu về phòng trừ dịch bệnh theo hướng an toàn sinh học, chế biến sâu sau thu hoạch nhằm khai thác các hoạt chất sinh học quý từ dừa và dừa sáp, góp phần nâng cao giá trị và tính bền vững của chuỗi sản xuất.
Bên cạnh công tác nghiên cứu, cần hỗ trợ doanh nghiệp thương mại hóa sản phẩm chế biến từ dừa, phát triển mô hình nông nghiệp tuần hoàn bằng cách tận dụng phụ phẩm từ chế biến dừa để sản xuất phân bón hữu cơ cho vườn dừa canh tác theo hướng hữu cơ.
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong canh tác, phát hiện sâu bệnh, dự báo môi trường cũng được xem là hướng đi mới có thể giúp ngành dừa Việt Nam phát triển hiện đại, bền vững và hiệu quả hơn trong tương lai.
Nhà nước và các cơ quan chuyên môn cần tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp trong cải tiến kỹ thuật, tiếp nhận chuyển giao công nghệ quốc tế và kết nối hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài; đồng thời tổng hợp nhu cầu đổi mới công nghệ để đề xuất và triển khai các nhiệm vụ khoa học-công nghệ phù hợp, từ đó kết nối giải quyết các vấn đề từ giống, gien đến thị trường tiêu thụ.
