Bảo vệ voọc chà vá chân xám quý hiếm

Thế nhưng, tình trạng đốt rừng, trồng cây xâm lấn và nạn săn bắn thú rừng đã khiến đàn voọc bị suy giảm số lượng và gần như bị đuổi khỏi nơi sinh sống.

Hơn 10 năm qua, nhiều người dân tình nguyện ngừng canh tác để mở rộng sinh cảnh cho đàn voọc, đồng thời thay nhau tuần tra, gỡ bẫy của thợ săn, ngăn chặn tác động có hại của con người đối với đàn voọc. Đến nay, dưới sự chung tay gìn giữ, bảo vệ của người dân cùng chính quyền địa phương, đàn voọc đã tăng trưởng tốt.

Bảo vệ sinh cảnh sống cho voọc

Năm 1997, khi vào rẫy canh tác, ông Võ Ngọc Danh, ở thôn Tú Mỹ, xã Tam Mỹ phát hiện một đàn voọc chà vá chân xám thường leo trèo ở cây đa cổ thụ trên núi Hòn Dồ. Thấy không gian sinh sống của đàn voọc chật hẹp trên núi đá vôi khoảng 30ha nhưng bị chia cắt thành nhiều khu vực, ông Danh tự nguyện không canh tác, không chặt phá cây cối trên diện tích 3ha đất rừng của gia đình nằm sát chân núi và vận động các hộ dân có rẫy trồng keo liền kề làm theo để mở rộng sinh cảnh cho đàn voọc.

Ông Võ Ngọc Danh chia sẻ: “Đàn voọc chà vá chân xám sống có tổ chức, hiền lành và thân thiện với con người. Vì thế, những giờ nghỉ ngơi, ngồi dưới bóng cây nhìn chúng chuyền cành, vui đùa hay chăm sóc nhau trở thành phút giây thư giãn của người dân chung quanh khu vực. Dần dà, người dân xem đàn voọc là “báu vật của làng”, một tài sản quý giá cần bảo vệ”. Theo thời gian, đàn voọc chà vá chân xám gắn bó với người dân xã Tam Mỹ. Song, do chính sách, quy định lúc bấy giờ chưa chặt chẽ, nhiều đối tượng vào rừng săn bắt, đặt bẫy khiến số lượng đàn voọc suy giảm mạnh.

Nhận thấy “báu vật của làng” bị đe dọa, năm 2013, người dân trong thôn tự nguyện thành lập nhóm tuần tra thôn bản để bảo vệ đàn voọc. Đến tháng 5/2019, Ủy ban nhân dân xã Tam Mỹ Tây (cũ) thành lập nhóm tiên phong bảo tồn loài voọc chà vá chân xám từ nhóm tuần tra thôn bản. Việc này tạo điều kiện cho người bảo vệ voọc xử lý các tình huống trên đường tuần tra.

Anh Nguyễn Dư, Trưởng nhóm cho biết, nhận thấy số lượng cá thể trong đàn voọc bị sụt giảm, anh em trong thôn thành lập nhóm chuyên gỡ bẫy, đuổi những người đến săn bắn. Lúc mới thành lập, nhóm có ba thành viên là người dân địa phương sinh ra, lớn lên và gắn bó với núi rừng, cho nên thông thạo địa hình. Sau đó, thanh niên trong thôn thấy việc làm có ý nghĩa đã xin gia nhập nhóm. Đến nay, nhóm có 10 thành viên, một đợt đi tuần tra thường có ba thành viên đi chia theo tổ luân phiên.

“Khi phát hiện trường hợp khả nghi, người dân lập tức thông báo cho nhóm để kịp thời ngăn chặn. Dẫu vất vả và không được trả công nhưng các thành viên đều xung phong tham gia trên tinh thần tự nguyện. Bên cạnh đó, nhóm thường xuyên phối hợp với chính quyền, các tổ chức tuyên truyền, vận động người dân từ bỏ săn bắn voọc, ngăn chặn xâm lấn, chặt phá rừng. Nhờ sự chung tay bảo vệ của cộng đồng, đàn voọc tại Tam Mỹ có dấu hiệu sinh trưởng tốt, số lượng cá thể tăng đáng kể”, anh Dư cho biết.

Phát triển đàn voọc bền vững

Từ năm 2017, hoạt động tuần tra, bảo vệ đàn voọc của nhóm tuần tra thôn bản nhận được sự hỗ trợ của Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh (Green Việt). Cả 10 thành viên thay phiên tham gia nhiệt tình, trách nhiệm, ứng dụng phần mềm SMART để nắm bắt thông tin và xử lý vi phạm về tài nguyên rừng trong khu vực sinh sống của quần thể voọc chà vá chân xám. Nhóm cũng giám sát các hoạt động canh tác trồng keo của người dân có nguy cơ ảnh hưởng đến môi trường của quần thể voọc. Các vụ vi phạm được ngăn chặn kịp thời và vận động các đối tượng ra khỏi khu vực. Nhờ vậy, đàn voọc sinh trưởng và phát triển tốt.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh Trần Hữu Vỹ cho biết, năm 2017, Green Việt nhận được đề nghị của tỉnh Quảng Nam vào khảo sát, kiểm đếm diện tích và số lượng đàn, cá thể voọc chà vá chân xám ở xã Tam Mỹ Tây, huyện Núi Thành (cũ), nay là xã Tam Mỹ, thành phố Đà Nẵng. Sau khi khảo sát, Green Việt quyết định thực hiện chương trình bảo tồn loài voọc lâu dài với các hoạt động nghiên cứu, xây dựng Đề án, vận động chính sách…

“Tôi vô cùng xúc động khi thấy một nhóm người dân bảo vệ đàn voọc chà vá chân xám tự nguyện từ khoảng năm 2013. Chính nhiệt huyết của người dân đã thuyết phục GreenViệt chấp nhận rủi ro để triển khai các hoạt động nghiên cứu, hỗ trợ cộng đồng tiếp tục bảo tồn đàn voọc chà vá chân xám”, ông Trần Hữu Vỹ chia sẻ.

Theo thống kê của Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh, năm 2020, trong lần kiểm đếm đầu tiên, đơn vị phát hiện tổng cộng 60 cá thể voọc sinh sống ở bốn ngọn núi Hòn Dồ, Hòn Ông, Dương Bông và Dương Bản Lầu. Đến năm 2022, đàn voọc tăng 69 con và lần kiểm đếm mới đây ghi nhận đàn voọc tăng lên 75 con.

Đáng chú ý, số lượng cá thể ở khu vực Dương Bản Lầu tăng đột biến, từ 10 cá thể năm 2022 tăng lên 22 cá thể thời điểm hiện tại. Qua phân tích số liệu, đàn voọc tại xã Tam Mỹ phát triển đúng với nghiên cứu của các nhà khoa học. Dự báo đến năm 2030, đàn voọc sẽ tăng lên khoảng 150 cá thể.

Nhằm bảo vệ đàn voọc và góp phần bảo vệ môi trường, hệ sinh thái rừng, năm 2023, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam lúc ấy đã xây dựng Đề án bảo tồn loài voọc chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ Tây. Đề án tiến hành trồng và phục hồi thêm 30 ha rừng từ diện tích nương rẫy để kết nối sinh cảnh nhằm bảo đảm tối thiểu 60 ha sinh cảnh cho đàn voọc. Khu vực này là vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt, chuyển đổi sang mục đích rừng đặc dụng. Vùng chung quanh với tổng diện tích khoảng 90 ha rẫy trồng keo của người dân là vùng đệm, vùng phục hồi sinh thái nhằm hạn chế tác động đến vùng lõi và tạo thêm không gian sống cho loài voọc chà vá chân xám. Theo Quyết định số 1352/QĐ-TTg ngày 8/11/2024 của Thủ tướng Chính phủ về việc Phê duyệt Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050, đã quyết định thành lập mới Khu bảo tồn loài-sinh cảnh Tam Mỹ Tây với diện tích 60ha nhằm phục hồi sinh cảnh cho loài linh trưởng đặc hữu.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng Trần Nam Hưng cho biết, trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (mới) có nhiều khu vực với nhiều loài động, thực vật quý hiếm. Riêng đàn voọc chà vá chân xám ở xã Tam Mỹ được người dân địa phương bảo vệ là tín hiệu tích cực cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học bền vững. “Tỉnh Quảng Nam có đề án bảo vệ và phát triển đa dạng sinh học ở khu vực này. Thời gian tới, thành phố Đà Nẵng sẽ kiểm tra, khảo sát để đánh giá tổng thể khu vực này và có phương án phát triển phù hợp cho đàn voọc chà vá chân xám quý hiếm ở xã Tam Mỹ. Tuy nhiên, nòng cốt vẫn dựa vào cộng đồng địa phương hoặc có thể phát triển theo hướng du lịch sinh thái”, đồng chí Trần Nam Hưng chia sẻ.