Chiến tranh đã lùi xa gần sáu thập kỷ. Những thế hệ sinh ra sau chiến tranh ngày một đông hơn, những vùng đất từng là chiến trường đã đổi thay, nhiều dấu tích của một thời khốc liệt chỉ còn trong ký ức. Nhưng với nhiều gia đình, chiến tranh vẫn chưa thực sự kết thúc bởi người thân của họ vẫn chưa trở về, chưa có một phần mộ để gọi tên.
Đó không chỉ là câu chuyện của những gia đình có người thân hy sinh, mà còn là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã dành tuổi xuân, thậm chí cả sự sống, cho độc lập, thống nhất của Tổ quốc.
Trong chiến tranh, sự hy sinh có thể diễn ra trong một khoảnh khắc. Nhưng với người ở lại, sự chờ đợi có thể kéo dài cả một đời. Có người vợ giữ lại chiếc nhẫn cưới cùng lời hẹn trước ngày người lính lên đường. Có những người con lớn lên mà hình hài, giọng nói của cha chỉ được hình dung qua lời kể. Có những người lính trở về mang theo nỗi day dứt về đồng đội đã nằm lại mà chưa thể đưa về quê hương.
Gần 60 năm sau Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, cuộc tìm kiếm tại khu vực từng là nghĩa địa Chí Hòa, nay là Công viên Lê Thị Riêng, cho thấy thời gian có thể làm thay đổi địa hình, nhưng không thể xóa hết dấu vết của sự hy sinh.
Một bức ảnh cũ, lời kể của nhân chứng, tấm bản đồ, một chi tiết địa hình hay món đồ cá nhân có thể trở thành những manh mối quý giá. Ký ức gặp gỡ tư liệu lịch sử, kinh nghiệm của những người từng sống qua chiến tranh được tiếp sức bằng các phương pháp khoa học hiện đại, cùng hướng tới một câu hỏi mà nhiều gia đình đã chờ đợi hàng chục năm: người thân của họ đang ở đâu?
Thời gian càng lùi xa, việc tìm kiếm càng cấp thiết khi nhân chứng ít dần, ký ức phai mờ, địa hình thay đổi và dấu vết vật chất đứng trước nguy cơ mất đi. Bởi mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định không chỉ khép lại một nỗi chờ đợi, mà còn nối lại một phần ký ức của dân tộc.
Tất cả cùng hướng tới một câu hỏi mà nhiều gia đình đã chờ đợi hàng chục năm: người thân của họ đang ở đâu?
Loạt bài “Lời hứa chưa bao giờ khép lại” lần theo hành trình ấy - từ những cuộc chờ đợi kéo dài gần sáu thập kỷ đến cuộc tìm kiếm dưới lòng đất, những nỗ lực xác định danh tính và trách nhiệm đưa những người đã hy sinh trở về với quê hương. Bởi khi còn những người chưa trở về, lời hứa ấy vẫn chưa thể khép lại.
Cuộc tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968
Tấn công các mục tiêu chiến lược
Mộ chôn tập thể tại Nghĩa địa Chí Hoà
Chiến dịch tìm kiếm và quy tập
Nguyễn Đôn Tự, Diễn biến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân (Qua tài liệu thu thập của các nhà báo Mỹ)
Trích trong sách: Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân - 1968, trang 383-384.
Ban chỉ đạo Tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị
Tổng kết cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước - Thắng lợi và bài học, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2015, trang 81.
