Tuy nhiên, bài toán xử lý thực trạng này tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long không hề đơn giản.
Thực tiễn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết: Chính phủ cùng các bộ, ngành Trung ương cần vào cuộc quyết liệt hơn, có giải pháp đồng bộ, kịp thời hỗ trợ địa phương. Bởi lẽ, trong khi chính quyền cơ sở còn lúng túng tìm phương án phù hợp, thì một bộ phận nông dân vẫn sản xuất theo tâm lý chạy theo lợi ích trước mắt, thiếu định hướng lâu dài.
Gỡ khó cho địa phương
Theo ông Phạm Văn Hòa, Phó Chủ tịch Hội Luật gia tỉnh Đồng Tháp, đại biểu Quốc hội đơn vị tỉnh Đồng Tháp, trong những năm qua, cây lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Tuy nhiên, suốt một thời gian dài, nhất là trong năm nay, giá lúa liên tục ở mức thấp, đầu ra khó khăn, khiến nhiều nông dân rơi vào cảnh thua lỗ. Dẫu vậy, không ít hộ vẫn bám đồng, giữ ruộng, kiên trì sản xuất với hy vọng vào sự khởi sắc trong thời gian tới.
"Nhiều lần tiếp xúc cử tri, chúng tôi đều nghe nông dân phản ánh tình trạng giá lúa quá thấp, trong khi chi phí sản xuất như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật… không ngừng tăng, khiến người trồng lúa hầu như không có lãi. Nếu tình trạng này kéo dài, nông dân sẽ bỏ đất hoang hoặc chuyển đổi sang vườn cây ăn trái… Chúng tôi ghi nhận hết lần này đến lần khác và đã kiến nghị Chính phủ, các bộ, ngành Trung ương có giải pháp giúp nông dân nâng cao thu nhập từ cây lúa. Nhưng đến nay, vẫn còn nhiều lúng túng, trong khi nông dân ngày càng mất phương hướng. Nhìn thực tế đó, chúng tôi rất trăn trở”, ông Hòa chia sẻ.
Thực tế cho thấy, khi giá trị từ sản xuất lúa không bảo đảm cải thiện đời sống, người dân sẽ có xu hướng chuyển đổi tự phát sang cây trồng, vật nuôi khác có lợi nhuận cao hơn. Đây là bài toán đặt ra đối với Chính phủ, các bộ, ngành, nhất là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương, cần sớm có giải pháp căn cơ, hiệu quả nhằm giữ nông dân gắn bó với cây lúa, vừa nâng cao thu nhập, vừa bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia.
Ông Hòa cho biết thêm: “Tại phiên thảo luận về kinh tế-xã hội của Kỳ họp Quốc hội vừa qua, tôi đã đề xuất Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương cần tập trung tìm đầu ra ổn định cho lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long, để bà con có lãi, cải thiện đời sống và yên tâm giữ đất lúa”.
Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho sản xuất lúa, thông qua việc giảm chi phí, hạ giá thành, đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm tác động đến môi trường.
Tuy nhiên, trên thực tế, hiệu quả mang lại chưa tương xứng với công sức bỏ ra, khiến không ít nông dân giảm dần sự mặn mà. Tình trạng chuyển đổi trái phép từ đất lúa sang trồng cây ăn trái, rau màu hoặc nuôi trồng thủy sản đang có xu hướng gia tăng, nguyên nhân chủ yếu là do hiệu quả kinh tế từ cây lúa thấp, thậm chí thua lỗ kéo dài. Dù chính quyền địa phương nắm rõ thực trạng, nhưng việc xử lý không hề đơn giản. Nếu cứng nhắc ngăn cấm chuyển đổi trong khi sản xuất lúa không bảo đảm sinh kế, nguy cơ nông dân bỏ đất hoang còn đáng lo ngại hơn.
Bên cạnh đó, quy định của Luật Đất đai cho phép trong một số trường hợp, dù chuyển đổi sai mục đích nhưng vẫn có thể cải tạo để quay lại trồng lúa khi cần thiết.
Thời gian qua, ngành nông nghiệp và môi trường các địa phương trong vùng đã liên tục khuyến cáo người dân không nên chuyển đổi sản xuất theo phong trào. Thực tế đã cho thấy, khi một loại nông sản tăng giá, nông dân ồ ạt chuyển sang trồng cùng một loại cây như mít, xoài hay sầu riêng. Đến khi cung vượt cầu, sản phẩm không đạt chất lượng, đầu ra bấp bênh, giá giảm mạnh, thì khó khăn lại chồng chất, khiến đời sống người dân càng thêm bấp bênh.
Cần giữ không gian đất lúa cần thiết
Thời gian qua, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long chứng kiến tốc độ chuyển đổi đất trồng lúa sang các loại cây trồng khác diễn ra nhanh và trên diện rộng.
Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp, giảng viên Trường đại học Nam Cần Thơ cho rằng: Ở góc nhìn tích cực, việc chuyển đổi từ trồng lúa sang cây trồng khác là một biểu hiện của quá trình tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng thuận thiên. Khi đặt trong khung quy hoạch vùng, xu hướng này có thể mang lại nhiều lợi ích như gia tăng giá trị trên một đơn vị diện tích, đa dạng hóa sinh kế và thích ứng linh hoạt với điều kiện sinh thái trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Thực tiễn cho thấy, tại các vùng mặn-lợ, mô hình lúa-tôm đã chứng minh hiệu quả cả về kinh tế lẫn sinh thái. Ở nhiều địa phương như Đồng Tháp, Vĩnh Long, việc chuyển sang cây ăn trái giúp nâng cao thu nhập, gắn với chuỗi giá trị xuất khẩu. Những chuyển động này phù hợp định hướng tái phân bổ không gian sản xuất theo ba tiểu vùng sinh thái ngọt-lợ-mặn, trong đó mỗi loại hình sản xuất được bố trí “đúng chỗ” để phát huy lợi thế tự nhiên.
Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là quá trình chuyển đổi đang có dấu hiệu “phi quy hoạch hóa” không gian nông nghiệp. Khi nông dân và cả chính quyền địa phương chạy theo tín hiệu thị trường ngắn hạn, thiếu liên kết và định hướng tổng thể, nhiều rủi ro phát sinh. Trước hết là nguy cơ phá vỡ cấu trúc sản xuất vùng, dẫn đến xung đột trong sử dụng tài nguyên đất và nước, nhất là trong điều kiện hệ thống thủy lợi chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.
Theo Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp, tình trạng “trồng-chặt” theo phong trào có thể tạo ra những “bong bóng nông sản”, đẩy người nông dân vào thế bị động, dễ tổn thương.
Việc thu hẹp diện tích lúa một cách thiếu kiểm soát còn có thể làm suy yếu vai trò chiến lược của vùng trong bảo đảm an ninh lương thực quốc gia.
Vì vậy, lợi ích của chuyển đổi chỉ thực sự bền vững khi diễn ra trong khuôn khổ quy hoạch không gian vùng hợp lý, có điều tiết, có liên kết và có định hướng dài hạn. Nếu thiếu các điều kiện này, chính quá trình chuyển đổi có thể trở thành nguồn gốc của những bất ổn mới đối với sinh kế nông dân và hệ thống nông nghiệp.
Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp nhấn mạnh, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là giữ đất lúa bằng mọi giá, mà là giữ đúng không gian đất lúa cần thiết trong tổng thể quy hoạch vùng.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, tư duy phát triển cần chuyển từ bảo vệ cứng nhắc sang quản trị linh hoạt theo nguyên tắc thuận thiên; trong đó, đất lúa được xác định là thành tố chiến lược nhưng không tách rời các cấu phần khác của hệ sinh thái nông nghiệp.
Giải pháp trước hết là thực thi nghiêm túc quy hoạch vùng, tổ chức lại không gian sản xuất theo 3 tiểu vùng sinh thái. Vùng ngọt ổn định cần được xác định là “xương sống” của sản xuất lúa chất lượng cao, gắn với nhiệm vụ bảo đảm an ninh lương thực và xuất khẩu giá trị cao.
Vùng lợ phát triển các mô hình chuyển đổi linh hoạt như lúa-tôm, còn vùng mặn ưu tiên phát triển thủy sản và kinh tế biển. Cách tiếp cận này cho phép vừa bảo vệ quỹ đất lúa cần thiết, vừa mở rộng không gian cho các ngành có lợi thế.
Cùng với đó, Nhà nước cần đầu tư đồng bộ hạ tầng, nhất là hệ thống thủy lợi liên vùng và logistics nông sản, nhằm “nâng đỡ” cấu trúc không gian sản xuất theo quy hoạch. Nếu thiếu nền tảng hạ tầng phù hợp, các định hướng quy hoạch sẽ khó đi vào cuộc sống.
Đồng thời, các địa phương cần chuyển mạnh từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp, trong đó đề cao vai trò của doanh nghiệp, hợp tác xã và liên kết chuỗi giá trị. Khi người nông dân tham gia vào các chuỗi liên kết ổn định, họ sẽ ít bị cuốn vào những quyết định chuyển đổi mang tính tự phát.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về đất đai và thị trường, tạo công cụ điều tiết hiệu quả giữa yêu cầu bảo vệ đất lúa và nhu cầu chuyển đổi sản xuất. Một cảnh báo cần được nhìn nhận nghiêm túc là: nếu thiếu vai trò dẫn dắt của Nhà nước và kỷ luật trong thực thi quy hoạch, quá trình chuyển đổi sẽ tiếp tục lệch pha, làm suy giảm năng lực thích ứng dài hạn của toàn vùng.
Đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước bước ngoặt chuyển mình từ “vựa lúa” sang trung tâm kinh tế nông nghiệp đa giá trị. Trong tiến trình đó, quy hoạch vùng giữ vai trò định hướng. Chỉ khi bảo đảm nguyên tắc “đúng không gian, đúng sinh thái, đúng thị trường, đúng lợi ích người dân”, mới có thể vừa giữ vững an ninh lương thực, vừa mở ra một mô hình phát triển bền vững, thích ứng cho tương lai.
