Báo chí ứng dụng và kiểm soát công nghệ để bắt kịp xu hướng

Điều phối phiên thảo luận, nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng ban Nhân Dân điện tử - Báo Nhân Dân, đã đưa ra những con số đáng suy ngẫm: 93% các tòa soạn đang có xu hướng tăng cường đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, ông cũng cho rằng dù AI đang dần trở thành trợ lý đắc lực, con người vẫn phải nắm quyền kiểm soát cuối cùng.

Chia sẻ với diễn đàn về lợi ích của AI, ông Nguyễn Sỹ Hoàng, Thư ký Tòa soạn VnEconomy, đã trình bày về hệ sinh thái AskoPlatform như một minh chứng cho thấy về khả năng làm chủ công nghệ. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những phần mềm trí tuệ nhân tạo ChatGPT hay Gemini, VnEconomy đã tự tinh chỉnh mô hình riêng chuyên biệt về kinh tế dựa trên kho dữ liệu độc quyền.

Vào đầu năm 2025, mô hình AI chuyên biệt này đã được nâng cấp lớn với khả năng suy luận chuyên sâu và được tích hợp hoàn toàn vào hệ thống CMS của tòa soạn kể từ tháng 4/2026.

Ông Nguyễn Sỹ Hoàng khẳng định rằng việc phát triển mô hình riêng thay vì sử dụng các nền tảng có sẵn nhằm đảm bảo tính chính thống và độ chính xác tuyệt đối cho thông tin báo chí. Việc tự phát triển mô hình AI riêng cũng giúp tòa soạn tận dụng kho dữ liệu chuyên biệt của mình.

Bên cạnh đó, giải pháp công nghệ này giúp tối ưu hóa chi phí sử dụng theo thời gian và giảm thiểu sự phụ thuộc về số lượng mã token. Mô hình riêng còn cho phép tích hợp sâu và vận hành trực tiếp một cách hiệu quả vào hệ thống quản trị nội dung nội bộ.

Ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo vào quy trình sản xuất tin tức có thể góp phần hỗ trợ tra cứu thông tin, dễ dàng gỡ băng ghi âm, tạo giọng đọc, phân tích số liệu thô thành biểu đồ, thậm chí dịch thuật trực tiếp trong cuộc họp. Những chia sẻ này khẳng định tầm quan trọng của việc làm chủ công nghệ AI trong vận hành báo chí hiện đại.

Tiếp nối phiên thảo luận từ góc nhìn về năng suất, ông Trần Ngọc Long, Trưởng phòng Truyền thông đa phương tiện - Báo điện tử VietnamPlus, nhấn mạnh rằng công chúng đang chuyển dịch mạnh mẽ sang các nền tảng số. Thực tế cho thấy: Nhóm người trẻ dưới 35 tuổi thường xuyên tiếp cận tin tức qua video trực tuyến.

Theo ông Trần Ngọc Long, hơn 50% nhà xuất bản trên thế giới hiện đang thử nghiệm AI tạo sinh để tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung. Ứng dụng AI trong tòa soạn bắt đầu từ khâu thu thập dữ liệu tự động đến viết tin từ dữ liệu có cấu trúc. Một lợi ích khác mà AI mang lại là hỗ trợ mạnh mẽ trong việc tạo video, podcast, giọng nói và cá nhân hóa nội dung theo hành vi của người đọc. Một ứng dụng quan trọng khác của AI là việc kiểm chứng thông tin tự động và phát hiện các hình ảnh hoặc video giả mạo.

Ông Trần Ngọc Long phân loại người làm báo hiện đại thành ba nhóm, bao gồm nhà điều tra, nhà giải thích và nhà bình luận. Đối với “nhà điều tra”, AI giúp xử lý hàng nghìn trang tài liệu và phát hiện các xu hướng bất thường trong dữ liệu. Ông cũng dẫn chứng cụ thể từ vụ án quốc tế “Hồ sơ Panama” với sự hỗ trợ của AI để phân tích 11,5 triệu bản ghi tài liệu. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo về những kết quả sai lệch do “cảm quan” của AI.

Nhóm “nhà giải thích” dùng AI để đa dạng hóa cách diễn đạt. Trí tuệ nhân tạo có thể giúp tùy biến một chính sách phức tạp thành nhiều phiên bản nội dung khác nhau, phù hợp với từng nhóm đối tượng độc giả. Đối với các “nhà bình luận”, AI là trợ lý đắc lực trong việc tổng hợp tài liệu, đối chiếu dữ liệu và tìm kiếm các tiền lệ quốc tế tương đương.

Đại diện từ Báo điện tử VietnamPlus khẳng định AI không thay thế báo chí mà thực chất là công cụ làm tăng giá trị cho các hoạt động báo chí sáng tạo. Ông nhấn mạnh rằng, trước làn sóng công nghệ mới, báo chí sáng tạo kết hợp với việc sử dụng AI có trách nhiệm sẽ tạo ra niềm tin bền vững cho công chúng.

Ông Ngô Trần Thịnh, Trưởng bộ phận Nội dung số - Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), đã chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn về việc ứng dụng AI. Ông khẳng định rằng HTV ưu tiên làm nội dung, coi AI là công cụ hỗ trợ đắc lực để tạo ra thêm nhiều sản phẩm mới.

Cũng theo ông Ngô Trần Thịnh, từ ba năm trước, HTV đã đi tiên phong khi phát sóng phóng sự đầu tiên hoàn toàn do AI viết kịch bản và lồng tiếng mà khán giả không hề nhận ra. Đến nay, 100% nhân sự tại đài đã được đào tạo sử dụng AI trong quy trình tác nghiệp hằng ngày.

Việc ứng dụng AI không chỉ giúp tăng tốc độ sản xuất cho HTV mà còn mở ra cơ hội “xuất khẩu” nội dung văn hóa sang các đài quốc tế như Đài Hồ Nam (Trung Quốc). HTV cũng đã thành công ứng dụng AI trong việc phục chế và lên màu cho các tác phẩm cải lương kinh điển từ những thước phim đen trắng có tuổi đời lên đến hàng chục năm thành những video đạt chuẩn 4K.

Đặc biệt, HTV đã ứng dụng AI trong việc “mô tả hành động tăng cường” giúp trẻ em khiếm thị có thể “xem” được các chương trình truyền hình. AI hỗ trợ phân tích hình ảnh và tự động tạo ra lời bình dựa theo các diễn biến trên màn hình và mô tả lại để trẻ em khiếm thị có thể tưởng tượng ra các cảnh chiếu. Bằng việc ứng dụng AI tạo lời bình cho video giúp các em khiếm thị lần đầu tiên có thể “xem” vô tuyến một cách trọn vẹn cảm xúc cùng các thành viên trong gia đình.

Việc AI hỗ trợ HTV sản xuất 65 tập phim “đặc biệt” này chỉ trong ba tháng, thay vì một năm thực hiện bằng phương pháp thủ công, cho thấy tính hiệu quả của ứng dụng công nghệ trong sản xuất báo chí truyền hình. Nhưng sau cùng, ông Ngô Trần Thịnh vẫn khẳng định bản lĩnh và sự quyết định của con người vẫn là yếu tố then chốt nhất.

Về phần mình, ông Bùi Công Duyến, Giám đốc Sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS, đã phân tích rằng 54% người dùng tiếp cận tin tức qua mạng xã hội và video thay vì vào trực tiếp website báo chí. AI là công cụ được tích hợp trong các nền tảng đó.

Thách thức lớn nhất không chỉ là sự sụt giảm lượng truy cập từ phương thức tìm kiếm truyền thống, mà là sự xuất hiện của một loạt ứng dụng AI thế hệ mới. Vì lý do đó, báo chí cần làm việc song hành với các trợ lý AI để nâng cao hiệu quả công việc.

Cùng với đó, Giám đốc sản phẩm ONECMS cũng thẳng thắn chỉ ra 5 rào cản lớn gồm nguồn lực đầu tư, sự phụ thuộc công nghệ nước ngoài, đồng nhất hóa nội dung, độ tin cậy của máy móc và kỹ năng con người.

Về mặt quản trị, ông nhấn mạnh rằng “dạy” cho AI thông minh hơn đã là câu chuyện của ngày trước và “dạy” cho AI có trách nhiệm xã hội hơn là điều ưu tiên hàng đầu hiện nay. Một thực tế cho thấy: Công chúng đang dùng AI nhiều hơn nhưng mức độ tin tưởng vào tin tức do AI đề xuất chỉ đạt mức 20%. Công nghệ hiện nay đã thay đổi cách thức làm báo, nhưng giá trị về sự thật, trách nhiệm và niềm tin vẫn luôn là những giá trị do con người làm chủ.

Nhà báo Tạ Bích Loan, nguyên Trưởng ban VTV3 - Đài Truyền hình Việt Nam, đã trình bày về vai trò của báo chí như một địa chỉ tin cậy giữa làn sóng AI trong kỷ nguyên mới. Bà cho rằng sự tiện lợi tối đa của công nghệ luôn song hành cùng những rủi ro thông tin sâu sắc, điều này có tác động trực tiếp đến niềm tin của độc giả.

Trong quy trình sản xuất báo chí, nhà báo Tạ Bích Loan xác định vai trò của con người là quan sát thực tế, tìm ra các vấn đề xã hội và đảm bảo logic báo chí. Trong khi đó, AI đóng vai trò hỗ trợ tốt nhất trong việc nắm bắt xu hướng, gợi ý đề tài từ dữ liệu và hỗ trợ dàn ý cho sản phẩm. Sau cùng, nhà báo phải là người dẫn dắt tư tưởng và truyền tải thông điệp.

Để tồn tại và phát triển bền vững trong thời đại công nghệ số và là trung tâm tin tức đáng tin cậy với công chúng, các tòa soạn báo cần phải đảm bảo bộ ba tiêu chí gồm bản quyền, bản sắc và bản chất.

Trong phần thảo luận mở, nhà báo Ngô Văn Hải, Phó Tổng Biên tập phụ trách báo VTC News chia sẻ đang sử dụng AI trong công tác quản trị tòa soạn. Theo ông, phóng viên VTC News hiện được phép dùng AI để gợi ý đề tài, lập dàn ý, hoàn thiện nội dung bài viết, hỗ trợ kiểm tra lỗi chính tả, kiểm tra ảnh và làm infographic.

Sự thành công của tòa soạn phụ thuộc vào việc nhà báo biết cách làm chủ công nghệ phục vụ cho quy trình sản xuất tin tức, dựa trên sự hỗ trợ đắc lực của AI và kho dữ liệu khổng lồ. Nhà báo Ngô Văn Hải khẳng định: AI giúp báo chí hoàn thiện các khâu nghiệp vụ chuyên nghiệp hơn, nhưng người làm báo vẫn phải là yếu tố cốt lõi nắm quyền kiểm soát quy trình.

Nhà báo Nguyễn Thu Hương, Phó Tổng Biên tập VnExpress, cũng chia sẻ với phiên thảo luận về hành trình ứng dụng AI từ 6 năm trước với nhiều trải nghiệm. Báo VnExpress ưu tiên sử dụng các mô hình AI nội bộ để bảo vệ dữ liệu và mô hình kiểm duyệt bình luận đạt độ chính xác 90% sau nhiều năm huấn luyện.

Tuy nhân sự báo VnExpress đều được đào tạo sử dụng và ứng dụng AI, bà Thu Hương vẫn khẳng định thông điệp: AI chắc chắn không thể thay thế được con người. Bà nhấn mạnh quan điểm rằng ứng dụng AI cần đi đôi với việc thay đổi tư duy quản trị, kết hợp với bảo mật dữ liệu và con người phải có kỹ năng kiểm soát công nghệ.

Kết thúc phiên thảo luận, các diễn giả và khách mời tham dự đều chia sẻ chung một góc nhìn: AI không hề thay thế báo chí, mà làm tăng giá trị của báo chí sáng tạo. Điều này đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt hơn về đạo đức người làm báo và sử dụng AI có trách nhiệm.

Trong thời đại công nghệ số, báo chí không thể đứng ngoài “cuộc chơi” công nghệ, mà cần học cách thử nghiệm, ứng dụng và kiểm soát AI trong công tác bảo vệ sự thật và phụng sự thông tin đại chúng.