Cách đây 2 năm, Josephine Timperman - sinh viên 20 tuổi tại Đại học Miami (bang Ohio) - bước vào giảng đường với kế hoạch rõ ràng: theo học ngành phân tích kinh doanh nhằm trang bị các kỹ năng chuyên sâu về thống kê và lập trình để tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường lao động. Tuy nhiên, sự bùng nổ của AI đã khiến những tính toán ban đầu của cô thay đổi.
“Hiện nay, nhiều kỹ năng cơ bản như phân tích dữ liệu hay lập trình có thể được tự động hóa. Ai cũng lo rằng các công việc khởi điểm sẽ bị AI thay thế”, Timperman chia sẻ.
Timperman đã quyết định chuyển sang ngành marketing, đồng thời duy trì phân tích dữ liệu như một chuyên ngành phụ, với mục tiêu phát triển các kỹ năng tư duy phản biện và giao tiếp – những lĩnh vực mà con người vẫn được cho là có lợi thế.
Không chỉ riêng Timperman, nhiều sinh viên cho biết, việc lựa chọn một ngành học “miễn nhiễm với AI” hiện giống như “bắn vào mục tiêu đang di chuyển”.
Theo khảo sát năm 2025 của Viện Chính trị thuộc Trường Harvard Kennedy, khoảng 70% sinh viên đại học coi AI là mối đe dọa đối với triển vọng việc làm của họ. Trong khi đó, các khảo sát của công ty tư vấn và phân tích dữ liệu Gallup cho thấy, người lao động Mỹ ngày càng lo ngại về nguy cơ bị thay thế bởi công nghệ mới.
Xu hướng này đặc biệt rõ nét trong các lĩnh vực công nghệ và đào tạo nghề, nơi sinh viên nhận thấy vừa cần phải thành thạo AI, vừa lo sợ bị chính công nghệ này thay thế. Ngược lại, các ngành như y tế và khoa học tự nhiên được đánh giá là ít chịu tác động trực tiếp hơn trong ngắn hạn.
Bà Courtney Brown - Phó Chủ tịch tổ chức giáo dục phi lợi nhuận Lumina - nhận định việc sinh viên thay đổi ngành học không phải là điều mới. Tuy nhiên, việc ngày càng nhiều người phải đưa ra quyết định này vì AI là một tín hiệu đáng chú ý.
“Sinh viên hiện phải tự tìm đường mà không có ‘bản đồ định hướng’ rõ ràng", bà chia sẻ.
Sự bất định này cũng được phản ánh trong các cuộc thảo luận học thuật. Tại một hội thảo gần đây ở Đại học Stanford, lãnh đạo nhiều trường đại học lớn đã nhấn mạnh thách thức trong việc xác định những kỹ năng cần thiết cho sinh viên trong 10-30 năm tới.
Chủ tịch Đại học Brown, bà Christina Paxson, cho rằng các năng lực nền tảng như tư duy phản biện và giao tiếp có thể quan trọng hơn việc học các ngôn ngữ lập trình cụ thể.
Ngay cả sinh viên ngành khoa học máy tính – vốn được xem là “đi trước” trong làn sóng công nghệ – cũng không tránh khỏi lo lắng.
Ben Aybar - 22 tuổi, tốt nghiệp Đại học Chicago - cho biết đã nộp khoảng 50 hồ sơ xin việc trong lĩnh vực kỹ thuật phần mềm nhưng không nhận được lời mời phỏng vấn nào. Hiện Aybar tiếp tục học cao học và làm việc bán thời gian trong lĩnh vực tư vấn AI.
Aybar nhận định: “Những người biết cách sử dụng AI sẽ có lợi thế. Nhưng khả năng giao tiếp và giải thích công nghệ theo cách dễ hiểu với con người lại ngày càng quan trọng”.
Trong khi đó, Ava Lawless - sinh viên ngành khoa học dữ liệu tại Đại học Virginia - thừa nhận đang cân nhắc lại lựa chọn của mình. “Tôi không biết đến khi tốt nghiệp thì thị trường việc làm còn chỗ cho ngành này hay không”, cô chia sẻ, đồng thời cho biết đang nghĩ đến việc chuyển sang lĩnh vực nghệ thuật – nơi cô có đam mê cá nhân.
Theo các chuyên gia, AI không chỉ thay đổi cấu trúc thị trường lao động mà còn đặt ra thách thức lớn đối với hệ thống giáo dục đại học. Khi ranh giới giữa các ngành nghề ngày càng mờ đi, sinh viên buộc phải thích nghi bằng cách kết hợp kỹ năng công nghệ với những năng lực mang tính “con người” như sáng tạo, giao tiếp và tư duy độc lập.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi “nên học gì để không bị thay thế” có lẽ sẽ tiếp tục là mối bận tâm lớn của một thế hệ sinh viên đang bước vào thị trường lao động đầy biến động.
