Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: Xây dựng Quốc hội mạnh bắt đầu từ bản lĩnh chính khách của đại biểu

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI không chỉ là việc lựa chọn nhân sự cho một nhiệm kỳ mới. Ở một tầm sâu hơn, đó là bước khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới của đất nước. Trong bối cảnh ấy, theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, điều quan trọng nhất là Quốc hội phải có những đại biểu hội đủ 2 phẩm chất: năng lực đại diện cho cử tri và bản lĩnh của một chính khách - người có thể tranh luận, giám sát và tác động đến chính sách để thúc đẩy sự phát triển của quốc gia.

80 năm qua, Quốc hội Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc trong những bước ngoặt lớn của lịch sử. Từ những ngày đầu lập quốc, qua các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, đến thời kỳ đổi mới, hội nhập và phát triển, Quốc hội luôn giữ vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vai trò ấy ngày càng được khẳng định mạnh mẽ hơn.

Hướng tới cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, Báo Nhân Dân tổ chức chương trình talkshow với sự tham gia của các nhà quản lý, chính khách và chuyên gia để nhìn lại hành trình 80 năm của Quốc hội Việt Nam, đồng thời bàn về những yêu cầu mới đặt ra đối với cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất trong giai đoạn phát triển tiếp theo của đất nước.

Trong buổi talkshow đầu tiên với chủ đề “Quốc hội Việt Nam- Hành trình đổi mới và những bứt phá trong kỷ nguyên mới”, đối thoại cùng nhà báo, nhà thơ Hữu Việt, Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, Ủy viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng đã chia sẻ nhiều suy nghĩ về ý nghĩa của cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026–2031, đặc biệt là vấn đề nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Bầu cử không chỉ chọn người, mà xác lập động lực cho một kỷ nguyên phát triển mới

Chỉ ít ngày nữa, hơn 73 triệu cử tri cả nước sẽ tham gia bỏ phiếu lựa chọn những người đại diện cho mình tại Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, đây là một kỳ bầu cử có ý nghĩa đặc biệt, bởi nó diễn ra trong bối cảnh đất nước đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển.

Ông phân tích rằng, Đảng ta, đặc biệt là Tổng Bí thư Tô Lâm, đã chỉ rõ mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam phải dựa trên đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất, chứ không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên như trước đây.

Ở đây, năng suất không chỉ là năng suất lao động, mà là năng suất tổng hợp của toàn bộ nền kinh tế từ khoa học công nghệ, quản trị, thể chế đến chất lượng nguồn nhân lực.

Đó là một sự chuyển động lớn của tư duy phát triển.

Chính vì vậy, theo ông, cuộc bầu cử lần này không đơn thuần là thay đổi nhân sự, mà còn mang ý nghĩa xác lập những thiết chế mới, tạo nền tảng cho các đột phá phát triển trong giai đoạn tiếp theo của đất nước.

“Cuộc bầu cử này đặc biệt quan trọng bởi chúng ta cần lựa chọn được những con người có khả năng thúc đẩy những chuyển đổi lớn ấy. Đồng thời, họ cũng phải nhận được sự ủy quyền mạnh mẽ từ cử tri để có đủ tính chính danh và sự tự tin khi thực thi nhiệm vụ”, ông nhấn mạnh.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, bầu cử về bản chất là một hành vi ủy quyền chính trị. Khi lá phiếu được bỏ vào thùng phiếu, cử tri không chỉ chọn người đại diện mà còn trao cho họ quyền thay mặt mình tham gia vào quá trình quyết định những vấn đề lớn của đất nước.

Chính vì vậy, ông cho rằng cử tri cần tìm hiểu kỹ về các ứng cử viên, đặc biệt là chương trình hành động của họ, để lựa chọn những người thực sự có năng lực đại diện cho mình.

Nhưng sự ủy quyền đó không nên dừng lại ở ngày bầu cử.

Theo ông, một thể chế đại diện chỉ thực sự vận hành hiệu quả khi mối quan hệ giữa cử tri và đại biểu được duy trì thường xuyên. Đại biểu Quốc hội là người đại diện trực tiếp cho quyền lợi của cử tri trong hệ thống quyền lực nhà nước. Khi người dân gặp khó khăn hoặc có vấn đề cần phản ánh, đại biểu chính là người có điều kiện và thẩm quyền để đưa những tiếng nói đó đến các cơ quan có trách nhiệm.

“Nếu chúng ta ủy quyền cho ai đó nhưng sau đó lại không quan tâm tới việc họ làm gì, làm ra sao, thì sự ủy quyền ấy rất dễ trở thành hình thức. Ngược lại, khi cử tri theo dõi, trao đổi và giám sát thường xuyên, thì thể chế đại diện mới vận hành đúng nghĩa”, ông nói.

Cải cách bộ máy và ý nghĩa của mô hình chính quyền hai cấp

Chia sẻ về việc tổ chức bầu cử trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai, Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng xét riêng về khía cạnh bầu cử, sự thay đổi này không quá lớn, bởi bản chất chỉ là giảm một cấp trung gian.

Tuy nhiên, xét về quản trị nhà nước, tác động của cải cách này lại rất đáng kể.

Theo ông, khi hệ thống chính quyền được tổ chức hợp lý hơn, tính liên thông trong quản trị sẽ được cải thiện rõ rệt. Thông thường, trong cấu trúc quản trị hiện đại, cấp trung ương định hình chính sách ở tầm quốc gia; cấp tỉnh đóng vai trò kết nối và điều phối; còn cấp cơ sở là nơi trực tiếp gắn bó với người dân.

Một hệ thống như vậy sẽ giúp quá trình vận hành trở nên thông suốt hơn.

Trước đây, nhiều công việc phải đi qua quá nhiều tầng nấc: từ xã lên huyện, từ huyện lên tỉnh, rồi từ tỉnh lại xin ý kiến trung ương. Chính sự chồng tầng ấy đã tạo ra những “điểm nghẽn thể chế”, khiến việc giải quyết công việc chậm trễ và kém hiệu quả.

Cải cách tổ chức bộ máy, theo ông, còn mang ý nghĩa rất quan trọng về mặt kinh tế.

Khi giảm được chi phí vận hành của bộ máy, Nhà nước có thể dành nhiều nguồn lực hơn cho các lĩnh vực trực tiếp phục vụ người dân như giáo dục, y tế, an sinh xã hội và phát triển vùng khó khăn.

“Cách tốt nhất để có thêm nguồn lực cho phát triển là tiết kiệm từ chính bộ máy. Nếu chỉ lấy nguồn lực từ lĩnh vực này để bù cho lĩnh vực khác thì thực chất chỉ là dịch chuyển khó khăn. Nhưng nếu tiết kiệm được từ bộ máy, chúng ta sẽ tạo ra nguồn lực mới cho xã hội”, ông phân tích.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, ý nghĩa bao trùm của cải cách lần này chính là làm cho bộ máy nhà nước gọn hơn, hiệu quả hơn và phục vụ người dân tốt hơn.

Và cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI cùng Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 chính là một bước quan trọng để những cải cách ấy được hiện thực hóa trong đời sống chính trị và quản trị quốc gia.

Đại biểu Quốc hội cần có năng lực làm chính khách

Theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, để thực sự làm tốt vai trò đại diện cho cử tri và tham gia vào quá trình lập pháp, đại biểu Quốc hội phải hội tụ những năng lực ở mức rất cao.

Trước hết, đại biểu phải có năng lực đại diện - biết lắng nghe, thấu hiểu và phản ánh trung thực những vấn đề mà cử tri quan tâm. Đại biểu được bầu lên là để thay mặt cử tri tham gia vào các quyết định quan trọng của đất nước. Nếu năng lực đại diện không tốt, những quyết định được đưa ra rất dễ xa rời lợi ích và mong muốn của người dân.

Nhưng theo ông, chỉ có năng lực đại diện thôi vẫn chưa đủ.

Điều quan trọng hơn là đại biểu Quốc hội phải có năng lực của một chính khách.

“Đại biểu Quốc hội không phải là một chuyên gia kỹ thuật thuần túy, cũng không phải là một quan chức hành chính. Họ phải là những chính khách- những người có khả năng tác động đến chính sách và thúc đẩy hệ thống vận hành”, ông Dũng nhấn mạnh.

Theo ông, ở nhiều quốc gia, khi một nghị sĩ lên tiếng về một vấn đề, cả hệ thống có thể chuyển động. Điều đó không phải vì quyền hạn pháp lý của họ lớn hơn, mà bởi họ có bản lĩnh chính trị và kỹ năng nghị viện rất cao: biết lập luận, biết tranh luận, biết giám sát và biết tạo sức ép chính sách.

“Khi tôi nghiên cứu và tiếp xúc với nghị viện của nhiều nước, tôi nhận thấy quyền hạn của các nghị sĩ ở họ không hẳn nhiều hơn quyền hạn của các đại biểu Quốc hội ở ta. Nhưng sức ảnh hưởng của họ rất mạnh. Chỉ cần một nghị sĩ lên tiếng về một vấn đề quan trọng là cả hệ thống có thể chuyển động. Đó chính là sức mạnh của kỹ năng chính trị và năng lực lập pháp”, ông chia sẻ.

Từ thực tiễn đó, Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng một trong những cải cách quan trọng trong nhiệm kỳ tới là nâng cao năng lực của đại biểu Quốc hội.

Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay chưa có nhiều chương trình đào tạo chuyên sâu dành cho đại biểu dân cử. Những kỹ năng cốt lõi của hoạt động nghị viện như phân tích chính sách, tranh luận nghị trường, giám sát quyền lực hay vận động chính sách không phải trường đại học nào cũng đào tạo.

Vì vậy, theo ông, Quốc hội cần xây dựng các chương trình đào tạo và bồi dưỡng đại biểu một cách bài bản và sớm hơn, giúp đại biểu nhanh chóng nâng cao năng lực trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Bên cạnh đào tạo, một yếu tố rất quan trọng khác là hệ thống hỗ trợ cho đại biểu.

Theo ông, ở nhiều nghị viện trên thế giới, mỗi nghị sĩ đều có đội ngũ trợ lý nghiên cứu, thậm chí có thể thuê chuyên gia để hỗ trợ phân tích những vấn đề chính sách phức tạp. Điều đó giúp đại biểu có thêm thông tin, dữ liệu và luận cứ để tham gia vào quá trình lập pháp và giám sát một cách hiệu quả.

“Chi phí cho việc đó thực ra rất nhỏ so với lợi ích mà nó mang lại. Nếu chúng ta xây dựng được những chính sách đúng đắn và những thể chế tốt, lợi ích cho xã hội sẽ lớn hơn rất nhiều”, ông nói.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, một Quốc hội mạnh trước hết phải bắt đầu từ những đại biểu mạnh- những người vừa có năng lực đại diện cho cử tri, vừa có bản lĩnh của một chính khách để góp phần định hình và thúc đẩy các chính sách phát triển của đất nước.

Tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách có vai trò quan trọng

Chia sẻ về chủ trương của Đảng trong việc tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách trong nhiệm kỳ tới, Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng đây là một định hướng rất quan trọng nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội.

Theo ông, trước hết cần nhìn nhận rằng làm đại biểu Quốc hội thực chất là một công việc rất phức tạp và đòi hỏi mức độ đầu tư thời gian rất lớn.

Nếu một đại biểu chỉ dành khoảng 30% thời gian cho hoạt động của Quốc hội, còn phần lớn thời gian dành cho công việc chuyên môn khác, thì rất khó để theo kịp khối lượng công việc ngày càng nặng nề của hoạt động lập pháp.

Ông dẫn chứng: trong một kỳ họp Quốc hội gần đây có tới khoảng 50 dự án luật được đưa ra xem xét. Chỉ riêng việc đọc và nghiên cứu các dự án luật này, tham vấn ý kiến chuyên gia, trao đổi với cử tri và tìm hiểu sâu các vấn đề liên quan cũng đã là một khối lượng công việc rất lớn.

“Nếu đại biểu không có đủ thời gian để nghiên cứu, thì khó có thể thực hiện đầy đủ vai trò thẩm định của mình. Vì vậy, yếu tố thời gian là điều hết sức quan trọng”, ông Dũng chia sẻ.

Lý do thứ hai, theo ông, là việc tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách sẽ giúp giảm bớt nguy cơ xung đột lợi ích trong hoạt động nghị viện.

Ông nêu một ví dụ: nếu một đại biểu không chuyên trách đồng thời là giảng viên đại học, khi tham gia chất vấn Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo thì trên thực tế đó cũng là người đứng đầu ngành mà họ đang làm việc. Trong tình huống như vậy, việc chất vấn hay phê bình có thể trở nên khó khăn, bởi vì đó chính là cấp quản lý trực tiếp của họ.

“Trong khoa học chính trị, người ta gọi đó là xung đột lợi ích. Ở nhiều quốc gia, quy định về vấn đề này rất chặt chẽ. Khi một nghị sĩ tham gia thảo luận về vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích cá nhân của mình, họ thường phải công bố khả năng xung đột lợi ích, thậm chí rút khỏi quá trình thảo luận hoặc bỏ phiếu”, ông phân tích.

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, việc tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách cũng cần được nhìn nhận một cách cân bằng.

Nếu Quốc hội hoàn toàn gồm các đại biểu chuyên trách, thì tính chuyên nghiệp của hoạt động nghị viện chắc chắn sẽ cao hơn. Nhưng mặt khác, điều đó cũng có thể làm giảm bớt sự phản ánh trực tiếp hơi thở của đời sống xã hội.

Những đại biểu đang làm việc trong các ngành nghề cụ thể thường mang theo kinh nghiệm thực tiễn rất sinh động của đời sống kinh tế- xã hội. Khi tham gia thảo luận chính sách, họ có thể bổ sung những góc nhìn thực tế mà các đại biểu chuyên nghiệp đôi khi khó có được.

Nếu Quốc hội chỉ gồm các đại biểu chuyên trách, đôi khi việc xây dựng chính sách có thể rơi vào tình trạng xa rời thực tiễn, giống như làm luật từ trên cao mà không cảm nhận đầy đủ những vấn đề đang diễn ra trong đời sống.

Vì vậy, theo ông, định hướng của Đảng là tăng dần tỷ lệ đại biểu chuyên trách nhưng vẫn duy trì một cơ cấu hợp lý giữa đại biểu chuyên nghiệp và đại biểu từ thực tiễn đời sống là một lựa chọn hợp lý.

“Chúng ta không nhất thiết phải sao chép mô hình của bất kỳ quốc gia nào. Điều quan trọng là tìm ra một tỷ lệ tối ưu phù hợp với điều kiện và thực tiễn của Việt Nam”, ông nói.

Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang đặt mục tiêu hoàn thiện thể chế để thúc đẩy phát triển, vai trò thẩm định của Quốc hội càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Chính phủ có trách nhiệm soạn thảo chính sách và dự án luật, nhưng Quốc hội là cơ quan thẩm định và quyết định cuối cùng.

Điều đó đòi hỏi đại biểu Quốc hội phải có đủ năng lực để đánh giá: với quy định pháp luật và chính sách như vậy, liệu có tạo ra động lực cho phát triển hay không.

“Nếu năng lực thẩm định không đủ mạnh, rất dễ rơi vào tình trạng dự thảo luật trình lên thế nào cũng được thông qua, mà không có sự phản biện thực chất. Khi đó, chất lượng thể chế khó có thể được nâng lên”, ông nhấn mạnh.

Cử tri cần tìm hiểu kỹ các ứng cử viên trước khi bỏ phiếu

Trong buổi talkshow, khi được nhà báo Hữu Việt hỏi về điều muốn gửi gắm tới cử tri trước ngày bầu cử, Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng đưa ra một thông điệp rất giản dị nhưng có ý nghĩa sâu sắc: hãy tìm hiểu kỹ và lựa chọn người tốt nhất- tốt nhất cho mình và cũng tốt nhất cho đất nước.

Theo ông, trước khi bỏ phiếu, mỗi cử tri nên tự đặt cho mình một câu hỏi rất căn bản: trong số những người ứng cử, ai là người có khả năng đại diện tốt nhất cho mình, cho cộng đồng và cho lợi ích lâu dài của đất nước.

Nếu có năm ứng cử viên, thì ba người nào thực sự xứng đáng nhất với sự ủy quyền của cử tri?

Để trả lời được câu hỏi đó, cử tri cần chủ động tìm hiểu thông tin về các ứng cử viên.

Trong bối cảnh môi trường số phát triển mạnh mẽ hiện nay, việc này không còn quá khó. Nhiều ứng cử viên đã công bố chương trình hành động của mình trên các nền tảng trực tuyến. Chỉ cần tìm kiếm tên của họ, cử tri có thể biết họ từng phát biểu những gì, quan điểm ra sao, đã tham gia những hoạt động nào và có đóng góp gì trong quá trình công tác.

Bên cạnh đó, theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, kinh nghiệm và năng lực thực tiễn của ứng cử viên cũng là một yếu tố quan trọng cần được xem xét.

Những người đã trải qua nhiều vị trí công tác, có kinh nghiệm trong hệ thống quản trị nhà nước hoặc trong các lĩnh vực kinh tế-xã hội thường đã chứng minh được năng lực của mình qua thực tiễn. Họ hiểu hệ thống vận hành như thế nào và có khả năng tham gia vào quá trình hoạch định và giám sát chính sách một cách hiệu quả hơn.

Vì vậy, lựa chọn của cử tri nên hướng tới những người mà sau này có thể mang lại nhiều giá trị hơn cho cộng đồng và cho đất nước.

“Quan trọng nhất là chúng ta không nên ủy quyền một cách thiếu trách nhiệm. Nếu bỏ phiếu mà không tìm hiểu, không cân nhắc, thì đó không chỉ là sự thiếu trách nhiệm đối với quyền của chính mình, mà còn có thể là sự thiếu trách nhiệm đối với tương lai của đất nước và thế hệ con cháu sau này”, ông Dũng nhấn mạnh.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, xây dựng một Quốc hội mạnh trước hết phải bắt đầu từ chất lượng của từng đại biểu.

Trong bối cảnh đất nước đang đặt mục tiêu hoàn thiện thể chế để thúc đẩy phát triển, vai trò thẩm định chính sách của Quốc hội càng trở nên quan trọng. Điều đó đòi hỏi Quốc hội phải có những đại biểu thực sự có năng lực, có bản lĩnh và có trách nhiệm với sự ủy quyền của cử tri.

Vì vậy, việc nâng cao chất lượng đại biểu, tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách và xây dựng hệ thống hỗ trợ nghiên cứu cho đại biểu là những bước đi cần thiết để Quốc hội tiếp tục phát huy vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, đồng thời đóng góp tích cực vào quá trình hoàn thiện thể chế và thúc đẩy sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.