Từ những giá trị sẵn có, đồng bào các dân tộc thiểu số đã biết cách khai thác lợi thế địa phương, chủ động tham gia vào hoạt động du lịch. Các mô hình trải nghiệm văn hóa, sinh hoạt, ẩm thực truyền thống mang lại nguồn thu ổn định, đồng thời góp phần gìn giữ bản sắc và xây dựng hình ảnh Thái Nguyên thân thiện trong mắt du khách.
Tại nhiều địa phương trong tỉnh Thái Nguyên, du lịch cộng đồng từ chỗ tự phát, manh mún đã dần chuyển thành sinh kế chính của đồng bào dân tộc thiểu số với cách tiếp cận, cách làm dần chuyên nghiệp, bài bản hơn. Tại thôn Bó Lù, xã Ba Bể, anh Đồng Văn Hoán là một trong những người trẻ tiên phong phát triển du lịch homestay. Từ căn nhà sàn cũ của gia đình, anh Hoán đã cải tạo, nâng cấp các phòng nghỉ, trang trí đẹp mắt, phục vụ các món ăn dân dã bản địa.
Anh Hoán cho biết, khi nhận thấy lượng khách tới đông hơn thì cũng là lúc cần phải thay đổi cách nghĩ, cách làm để đáp ứng thị hiếu của du khách. Bên cạnh tiếp tục cải tạo cơ sở vật chất, gia đình anh cũng tham gia nhiều lớp tập huấn, học hỏi kinh nghiệm, mua sắm thuyền kayak cho du khách trải nghiệm dịch vụ chèo thuyền trên hồ Ba Bể, đưa tên cơ sở lưu trú của gia đình lên các trang đặt phòng trực tuyến…
Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Thái Nguyên, Chi hội trưởng Chi hội du lịch Bắc Kạn Triệu Kim Xuyến cho biết: Hiện nay, tại vùng ven hồ Ba Bể, người dân làm du lịch nghiêm túc, bài bản hơn nhiều so với những năm trước. Các chủ homestay đều liên kết với các tổ nhóm du lịch địa phương, đội văn nghệ biểu diễn, nhóm chạy thuyền đưa khách tham quan, nhóm hướng dẫn viên…, bảo đảm cung ứng dịch vụ tốt nhất cho du khách. Ngoài ra, người dân cũng ưu tiên sử dụng các sản vật, nông sản đặc sản trong chế biến ẩm thực, qua đó góp phần giới thiệu, quảng bá nét văn hóa đặc sắc của địa phương.
Đến nay, tại khu vực ven hồ Ba Bể, du lịch cộng đồng đã trở thành sinh kế chính cho đồng bào dân tộc thiểu số ở các thôn Bó Lù, Pác Ngòi, Cốc Tộc. Hiện tại, cả xã Ba Bể có gần 60 cơ sở lưu trú, trong đó phần lớn là nhà sàn cổ với hai homestay đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao, gần 150 xuồng phục vụ khách và hơn 10 đội văn nghệ dân gian, tất cả đều được vận hành rất chuyên nghiệp. Sự phát triển du lịch cộng đồng ở Thái Nguyên đang dần được nâng tầm với nhiều mô hình đặc sắc.
Cách trung tâm tỉnh Thái Nguyên 12 km, Khu Bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, xã Tân Cương là một trong những làng du lịch cộng đồng nổi tiếng trong và ngoài nước. Nơi đây hội tụ 30 nếp nhà sàn cổ trăm năm tuổi, phục dựng nguyên bản, là nơi sinh sống của hơn 160 cư dân nhiều thế hệ. Người dân trong làng chú trọng gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Tày, sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Theo Phó trưởng làng Thái Hải Lê Thị Nga, nét riêng của Thái Hải giúp phát triển du lịch đó là việc quy hoạch bài bản các khu, như nhà thuốc dân gian, ẩm thực, lưu trú, giáo dục… Mỗi ngôi nhà sàn cũng được quy hoạch từng vị trí công năng cụ thể, như nơi chế biến thuốc nam, chế biến chè, nấu rượu… Những không gian đặc trưng riêng này đã thu hút nhiều khách du lịch tới tham quan, trải nghiệm.
Năm 2022, Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải được Tổ chức Du lịch thế giới của Liên hợp quốc (UNWTO) vinh danh là Làng du lịch tốt nhất thế giới. Sản phẩm “Du lịch văn hóa dân tộc Tày, Bản làng Thái Hải” được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia; Khu Bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải được nhận giải thưởng Homestay ASEAN.
Năm 2025, tại Giải thưởng du lịch Việt Nam, làng Thái Hải tiếp tục được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vinh danh là Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất và Nhà hàng ăn uống phục vụ khách du lịch tốt nhất… Thái Hải từ một hiện tượng đã trở thành biểu tượng cho phát triển du lịch cộng đồng. Ở quy mô rộng, xã Tân Cương đang là điển hình về phát triển du lịch cộng đồng của tỉnh Thái Nguyên.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Dương Thị Thu Hằng, phát triển du lịch cộng đồng đặc thù là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của xã trong nhiệm kỳ tới nhằm đưa Tân Cương trở thành trung tâm dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng gắn với sản xuất, chế biến và quảng bá văn hóa trà Thái Nguyên.
Tân Cương xác định, đối với du lịch cộng đồng sẽ liên kết giữa các công ty du lịch với hợp tác xã sản xuất chè, các mô hình homestay, farmstay để tổ chức các tour du lịch trải nghiệm “Một ngày làm người Tân Cương” thông qua các hoạt động hái chè, sao chè thủ công, thưởng trà cùng người nổi tiếng, tiệc trà doanh nhân… Sự bài bản không chỉ đến từ một phía của người dân mà còn được sự định hướng, hỗ trợ rất lớn từ chính quyền.
Năm 2023, thôn Khâu Đấng, xã Bằng Thành bắt tay thực hiện dự án Bảo tồn làng, bản văn hóa truyền thống tiêu biểu của các dân tộc thiểu số gắn với du lịch. Khâu Đấng được hỗ trợ xây dựng nhà sinh hoạt cộng đồng; cải tạo, chỉnh trang nhà sàn; xây dựng cổng làng, biển chỉ dẫn… Theo Bí thư chi bộ thôn Hoàng Thị Mộng, từ sự hỗ trợ của Nhà nước, người dân đã cùng tham gia và tự học hỏi làm du lịch. Điều đáng mừng là bà con đã thấy được lợi ích từ du lịch và luôn nỗ lực phát huy những giá trị bản sắc văn hóa đặc sắc của dân tộc, nhất là điệu múa mặt nạ Ka Đong.
Tương tự, thôn Khuân Bang, xã Chợ Mới cũng đang tích cực triển khai dự án hỗ trợ đầu tư xây dựng điểm đến du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong thôn hiện có 55 ngôi nhà sàn được thiết kế đẹp mắt, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại để phát triển du lịch homestay. Thôn cũng đã thành lập Ban Quản lý du lịch; người dân được hỗ trợ tư vấn cách bố trí không gian, cảnh quan, sản phẩm, đào tạo, tập huấn… để làm du lịch. Từ một thôn có nhiều khó khăn, Khuân Bang đang đứng trước cơ hội mới nhờ du lịch, nhất là khi sắp có đường cao tốc Chợ Mới- Bắc Kạn đi qua.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên, sau hợp nhất, với không gian rộng lớn hơn, tỉnh đang có tiềm năng, tài nguyên lớn để phát triển du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng. Với nông nghiệp, nông thôn, tỉnh đã có nhiều mô hình ở nhiều địa phương gắn với những vùng chè, như: Hợp tác xã chè Hảo Đạt, Hợp tác xã trà và du lịch cộng đồng Tiến Yên, Hợp tác xã chè La Bằng. Gắn với cây ăn trái, cây nông nghiệp có các mô hình như: Na Võ Nhai, hồng không hạt Ba Bể, bí xanh thơm Ba Bể… Gắn với cộng đồng, tỉnh đã có những mô hình, như: Khu Bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, điểm du lịch xóm Đồng Khuân, xóm Tân Sơn, xóm Mỏ Gà, Khuôn Tát, Pác Ngòi, Cốc Tộc…
Các mô hình du lịch cộng đồng ở Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc được cộng đồng du lịch đánh giá cao, thu hút khoảng 50.000 lượt khách mỗi năm, trong đó 30% là khách quốc tế. Hiện tại, tỉnh Thái Nguyên đã chỉ đạo hỗ trợ hoàn thiện, nâng cao chất lượng các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, nông thôn, homestay, farmstay theo tiêu chí sản phẩm OCOP hạng 3 sao và 4 sao để nâng cao giá trị và chất lượng phục vụ du khách.
Tỉnh cũng xác định, phương châm chính đối với du lịch cộng đồng, sinh thái giai đoạn 2025-2030 là phát triển rộng để tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân. Trong đó, xác định du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp gắn với văn hóa trà là sản phẩm đặc trưng của tỉnh.
Bên cạnh đó, tỉnh cũng đang tập trung nghiên cứu, triển khai đầu tư cải thiện kết cấu hạ tầng giao thông cho các xã, nhất là tại 34 xã khó khăn để người dân mở rộng cơ hội phát triển du lịch cộng đồng.
